null

OpinieKoloniale geschiedenis

Bersiapdebat wijst op afwijzing en miskenning van Indische Nederlanders

Achter het debat over de term ‘bersiap’ gaat een pijnlijke verwaarlozing schuil, schrijft lezer Pim ten Hoorn.

Pim ten Hoorn

In zijn reactie op de tentoonstelling ‘Revolusi! Indonesië onafhankelijk’ in het Rijksmuseum spreekt Henk Schulte Nordholt over zoveel woede in de reacties van Indo-Europeanen op het uitbannen van de term ‘bersiap’. Furieuze reacties zijn er inderdaad, maar er is meer aan de hand. Want achter die woede liggen gevoelens van miskenning en afwijzing, zoals Indo’s al vele jaren hebben meegemaakt. Niet alleen tijdens de periode van de bersiap of daarna, maar al veel eerder in de koloniale periode. En een gevoel van teleurstelling dat nog steeds de Indo-Europese stem niet wordt begrepen, waarschijnlijk niet eens gehoord.

Volgens Schulte Nordholt wekken Indo’s de indruk dat het geweld van de bersiap uitsluitend tegen hen gericht was. Maar Indo’s beseffen goed dat dit geweld ook tegen andere minderheden was gericht, of het nu Chinezen waren of een Indonesische elite, minderheden die werden verdacht van loyaliteit aan de Nederlanders. Deze waren doelwit om wat zij deden.

Identiteit

Indo-Europeanen werden slachtoffer van geweld, niet omdat zij met de Nederlanders loyaal samenwerkten, maar omdat zij Nederlanders waren. Weliswaar slechts voor een deel, maar dat was blijkbaar voldoende om het wantrouwen en de agressie van sommige groepen Indonesiërs tegen hen te keren. Zij waren doelwit om wie zij waren. Een onontkoombaar gegeven.

Hier ligt een wezenlijk verschil. Want hoewel in beide gevallen een dergelijk geweld tegen weerloze mensen niet valt goed te praten, ging het in het geval van de Indo’s om hun identiteit. Indo’s zijn als gemengde etnische groep ontstaan uit samengaan van Europeanen (Nederlanders) en Aziaten (Indonesiërs). In de ogen van sommigen zullen zij dus besmet zijn geweest met het virus van het kolonialisme.

Maar ook al in het koloniale verleden werden Indo-Europeanen, hoewel zij wettelijk deel uitmaakten van de groep der Europeanen, niet voor vol aangezien en verwezen naar de marge van de Europese samenleving in Indië. Zij hadden niet dezelfde mogelijkheden als de totoks, zoals de volbloed Nederlanders werden genoemd. De geschiedenis van Indo-Europeanen is er één van afwijzing en vernedering, in de kolonie, de oorlog en tijdens de bersiap, tijdens de migratie en ontvangst in Nederland.

Blijkbaar is het nog niet afgelopen met deze afwijzende houding van de kant van sommige Nederlanders, die weinig begrip en empathie kunnen opbrengen voor het perspectief van Indo’s. Het blijkt ook uit de geringe aandacht, met name van Nederlandse onderzoekers, voor hun geschiedenis.

Racistisch geweld

De term racisme hanteer ik graag met terughoudendheid. Maar nu dat woord gevallen is in de argumenten waarom bersiap zou moeten verdwijnen, vraag ik me af hoe de houding kan worden genoemd van Nederlandse kolonialen en die van sommige Indonesiërs tegenover Indo-Europeanen. Een afwijzende houding, uitlopend in wat dus wel racistisch geweld kan worden genoemd. Ook in Indonesië is men zich ervan bewust dat er geweld tegen burgers is gebruikt. Het werpt een smet op het overigens terechte streven van Indonesiërs naar onafhankelijkheid. Je zou echter verwachten dat na al die jaren ook in een volwassen natie als Indonesië nu is, dit onderwerp niet meer zo krampachtig zou worden benaderd.

De opmerkingen die door sommige anderen dan Schulte Nordholt zijn gedaan, maken Indo-Europeanen verdacht als conservatieve rechtsradicalen. Hieruit blijkt ook weer het ontstellende gebrek aan interesse en invoelingsvermogen voor Indo’s en hun verleden. De historische context strekt zich verder uit dan alleen het Hollandse of Indonesische perspectief.

De reacties laten zien dat het oude koloniale paternalisme helaas nog steeds niet is verdwenen. Indonesiërs hebben zich eraan ontworsteld; Indo-Europeanen hebben er nog steeds mee te maken.

Lees ook:

Waarom het woord ‘bersiap’ zoveel woede oproept

Commotie over een tentoonstelling in het Rijksmuseum, berust volgens historicus Henk Schulte Nordholt op een misverstand over de slachtoffers van de Indonesische revolutie.

Aangifte tegen Rijksmuseum om gebruik term ‘bersiap’

De stichting KUKB, die volgens haar website opkomt voor slachtoffers van Nederlands kolonialisme, doet aangifte van discriminatie en groepsbelediging tegen het Rijksmuseum in Amsterdam, museumdirecteur Taco Dibbits en curator Harm Stevens.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden