Beeld Trouw

ColumnIrene van Staveren

Bankiers worden zo aangestuurd dat ze hun morele kompas in de bureaula laten liggen

Bankiers zijn geen slechte mensen, althans niet slechter dan mensen in andere beroepsgroepen. Maar ze worden zo aangestuurd dat ze hun morele kompas in de bureaula laten liggen. Dat komt omdat ze in onderlinge competitie punten moeten scoren om zich staande te kunnen houden te midden van afslankingsoperaties en het constant najagen van marktaandeel ten opzichte van andere banken. Er is dus een enorme stok achter de deur voor elke bankmedewerker.

Een deel van de punten die ze moeten scoren om hun baan te behouden of promotie te kunnen maken, is voor hun financiële resultaten. Bijvoorbeeld hoeveel hypotheken ze verkopen of voor welke bedragen ze leningen verstrekken aan kleine ondernemers. Een ander deel van de punten gaat over een grote diversiteit van onderwerpen. Die worden in meetbare criteria omgezet en constant bijgehouden. Denk aan het thema klanttevredenheid. Daarvoor delen wij, als consumenten, eigenlijk de punten uit. U kent ze wel, die enquêtes die u per email krijgt toegestuurd als u een keer contact heeft gehad met een bankmedewerker.

Maar naast de stokken zijn er ook wortels voor bankiers. Denk aan bonussen, variabele beloning en de topsalarissen. Volgens de Eerlijke Bankwijzer zijn er maar twee grote banken die geen bonussen uitkeren, geen variabele beloningen betalen en een maximum stellen aan het salarisverschil tussen de hoogste baas en de minstverdienende medewerker. Dat zijn de Volksbank en Triodosbank.

Bang om af te wijken van de regeltjes

Ik heb onlangs uitgezocht wat de combinatie van de wortels en stokken met het morele kompas van bankiers doet. Het blijkt ze wantrouwig te maken en bang om af te wijken van de vele regeltjes die bij al dat puntjes scoren horen. Een recente studie naar puntjes scoren op de werkvloer liet zelfs zien dat zulk personeelsbeleid tot productiviteitsverlies leidt. Terwijl het nu juist bedoeld is om de medewerkers te dwingen zo hard mogelijk hun best te doen om de bedrijfsdoelstellingen te realiseren. De reden daarvoor is dat een goede dienst leveren, zoals nuttige financiële producten, een collectieve zaak is en niet iets van eenlingen tegen elkaar zoals bijvoorbeeld bij een atletiekwedstrijd. En als je samen een goed resultaat wilt behalen – tevreden klanten of hypotheekleningen waar huizenkopers echt wat aan hebben – moet je samenwerken.

Bij banken zitten daar twee dingen voor in de weg, zo bleek uit mijn eigen onderzoek. Ten eerste de onderlinge strijd om status, die door de combinatie van wortels en stokken gevoed wordt. Dat is ook niet zo gek want een bank maakt geen fysiek product waar je trots op kunt zijn – het gaat slechts om geld, of erger, getallen op een computerscherm. En ten tweede de behoefte om naar de buitenwereld toe als legitiem over te komen. En ook dat is niet zo gek, gezien de vele schandalen over fraude, witwassen, bonussen en woekerpolissen. Maar juist die behoefte aan maatschappelijke legitimiteit leidt weer tot nog meer regeltjes en puntjes om op te scoren .

En zo houden de banken zichzelf gevangen in een web van wortels en stokken waardoor het zicht op het morele kompas en het maatschappelijke doel van banken maar al te vaak belemmerd wordt. Hoe zou het zijn, als banken zich veel meer gaan richten op dat maatschappelijke doel en de wortels en stokken vervangen door de ruimte voor medewerkers om hun morele kompas uit de la te halen? Dan zou bankieren weleens veel nuttiger en productiever kunnen gaan worden.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden