opinie

Architectuur kan het 'leven‘ niet afdwingen

De bouw van de flats in de Bijlmermeer in 1967. Beeld anp

Baudet is een trage volgeling van Le Corbusier, alleen hangt hij er een ander jasje om, betoogt Maarten de Vletter van vErbano stedenbouw, tekst en onderwijs

Hans Teerds neemt wat afstand van Baudet, maar eist óók van de architectuur dat zij ‘midden in de maatschappij moet staan’, ‘verantwoording moet afleggen aan de maatschappij’, en hij beweert dat zij van haar ‘publieke belang is ontdaan’ (Letter&Geest, 6 april). Dat zou komen doordat de bevrijding van de architectuur zou hebben geresulteerd in een ­‘alles mag’-mentaliteit. En ‘alles mag’ is geen goede basis voor maatschappelijk betrokken architectuur. Teerds toont zich daarmee een bondgenoot van Baudet.

Architectuur kan niet het ‘leven’ dwingen, architectuur heeft die macht niet. Wel hebben we dat jarenlang gedacht. Architecten van de Delftse School zijn altijd op zoek geweest naar een vorm voor een middeleeuws georganiseerde maatschappij, de nazi’s stelden álles wat ze bouwden in het licht van het arisch geluk en de Moderne Beweging in de architectuur is altijd sterk gelieerd geweest aan de socialistische beweging, op zoek naar de betere wereld. Er was ‘linkse architectuur’, architecten dachten te bouwen aan de egalitaire samenleving, architectuur moest direct bijdragen aan de ‘emancipatie van de arbeider’ en het ‘gezond’ en ‘zuiver’ maken van de samenleving. Een typisch Baudet-ideaal dus. Baudet is een traditionele modernist. Hij wil de architect weer een rol opdringen in het bouwen van een ideale samenleving. Dat ideaal wordt door Baudet geformuleerd en dat zouden wij allen dus moeten omarmen. Sinds de ondergang van het communisme zijn er nog maar weinig mensen die zich in een dergelijk utopisme willen verliezen.

Akelig dirigistisch

De architectenwereld, in Nederland onder leiding van Carel Weeber, heeft zich in de tachtiger jaren al bevrijd van dat idee en heeft de vergeefsheid ingezien van de inspanningen om de maatschappij te ‘verbeteren’ met architectuur. Ze heeft begrepen dat die ‘verbetering’ kwalijke totalitaire trekken vertoonde, in elk geval akelig dirigistisch was. Ze heeft zich er vrijaf van gegeven. Baudet is een trage volgeling van Le Corbusier met zijn ‘Plan Voisin’ (in Nederland de Bijlmer), alleen hangt hij er een ander jasje omheen, een oude jas: bruin, bo­reaal.

De authentieke architectuur van vandaag is ‘vrij’. Vrij betekent niet dat ‘alles mag’. Hoe zou je je een architectuur kunnen voorstellen die niet midden in de maatschappij staat? En bijvoorbeeld Koolhaas heeft erg strikte ideeën over wat mag, wat moet en wat niet, maar die ideeën zijn van hem, dat zijn niet die van anderen. Het is zijn intelligente en authentieke interpretatie van de maatschappelijke vraag die aan de architectuur wordt gesteld, hij legt daar graag ‘verantwoording’ over af. Dat is verantwoording van wat hij zelf doet, niet een verantwoording van een of andere algemeen gedeelde opvatting over wat de taak van de architectuur zou moeten zijn, die is er namelijk niet. Hij realiseert zich dat anderen geen grond hebben waarop ze zich kunnen beroepen om van hem te eisen dat hij een ander soort architectuur maakt dan hij maakt.

Leegte

Het is niet ‘alles mag, alles kan’ – alsof architecten onverschillig zouden zijn over wat ze maken, alsof de maatschappij onverschillig zou zijn over wat er wordt gebouwd. Natuurlijk willen we iets als een thuis helpen scheppen, natuurlijk willen we een huis voor ‘ons’ bouwen. Alleen hebben we geen algemeen geldende grond meer waarop we dat zouden kunnen baseren. ‘Ons’ is geen eenheid meer. Sommigen van ons realiseren zich dat en dat is tegen het zere been van hen die zich dat nog niet gerealiseerd hebben. Architecten opereren, zoals wij allen, uiteindelijk in een leegte, dat is moeilijk genoeg, maar het ontkennen van die leegte brengt ons niet verder. En het volzetten van die leegte met de eigen wensen is gevaarlijk, het absoluut stellen van de eigen smaak, dáár waren we voorbij, hoopte ik.

Aldo van Eyck, Nederlands eerste postmodernist, zei het zo: “Natuurlijk willen we een tegenvorm voor de maatschappij bouwen, maar hoe moeten we dat doen als die maatschappij helemaal geen vorm heeft?” Dat was begin zestiger jaren!

Lees ook

Leve de moderne architectuur! (Maar Baudet heeft wel een punt)

De architectuur moet bijdragen aan de gemeenschap. Daar heeft Thierry Baudet een punt. Maar zijn recept is erger dan de kwaal.

Architect Ed. Bijman belandde in een rolstoel en nu heeft hij een missie

Nadat hijzelf dwarslaesie opliep, ontdekte architect Ed. Bijman hoe je creatief en slim kunt ontwerpen voor mensen met een beperking. Daarmee houden ze niet alleen de regie over hun leven, het scheelt ook in zorgkosten. ‘Het zou zoveel schelen als architecten met compassie en creativiteit naar oplossingen zoeken.’ 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden