Column

Anders dan een placebo kan een hervonden herinnering wél kwaad

Columnist Ger Groot. Beeld Trouw

Ik zal de enige niet geweest zijn die deze week zijn wenkbrauwen optrok bij de terugkeer van een oude bekende: die van de hervonden herinneringen. 

De Vlaamse schrijfster Griet op de Beeck vertelde bij De Wereld Draait Door hoe haar nieuwste boek geïnspireerd was door haar eigen incest-verleden. Niet dat haar de herinnering daaraan altijd scherp voor ogen heeft gestaan. Ze heeft er een flinke therapie voor nodig gehad om de gebeurtenissen op te diepen uit haar eigen vergetelheid.

In de Volkskrant was de columnist Max Pam de eerste die daar vraagtekens bij zette. De therapie van verborgen of verdrongen herinneringen heeft in de jaren 90 heel wat narigheid gebracht. Nogal eens bleken ze op drijfzand te berusten, met alle gevolgen van dien. Met veel voorzichtigheid – want met dit onderwerp betreed je een mijnenveld – wierp Max Pam de vraag op: ‘Was het wel waar wat Griet op de Beeck ons te vertellen had?’

Uitdrukkelijk zonderde Pam de roman waar het allemaal om begonnen was van die vraag uit. ‘In een roman mag praktisch alles wanneer het op vermenging van fictie en werkelijkheid aankomt,’ zo schrijft hij. ‘Het is dus best mogelijk dat Het beste wat we hebben een geweldig boek is.’ Hij werd op zijn wenken bediend door een recensie in de Volkskrant van diezelfde dag. Want nee, Het beste wat we hebben is géén geweldig boek, zo oordeelde de Vlaamse criticus Dirk Leyman. Een ego-document in strikte zin is het niet geworden, maar wel speelt het incest-thema een grote rol in dit ‘beproefde elixir van goedkope emotie en opzichtig effectbejag’.

Klopt de achterdocht van Max Pam, die in de dagen daarna door nogal wat geheugen-deskundigen werd bijgevallen, dan hebben we dus te maken met twee ficties. Het ene is de roman waarin volgens Pam ‘praktisch alles mag’, en het andere is de hervonden (maar in werkelijkheid geconstrueerde) herinnering die daarvan de inspiratie vormt.

Dat wordt er nog wat ingewikkelder op wanneer dergelijke hervonden herinneringen, ook al staat hun waarheid allerminst vast, volgens de klinisch psycholoog Walter Everaerd wel degelijk therapeutisch blijken kunnen werken. ‘Of het nu echt gebeurd is of niet, een nieuwe interpretatie van aspecten uit het verleden is er in de eerste plaats zodat de patiënt er beter mee uit de voeten kan,’ zo concludeert het artikel in Trouw. Hervonden herinneringen zijn dus soms zoiets als een placebo: een medicijn dat niet ‘echt’ is, maar vanuit de suggestie dat wèl te zijn toch werkt. De reguliere geneeskunde is daar al lang mee vertrouwd, zo schreef Nelleke Noordervliet vorige week in Trouw. nog voordat de discussie rond Griet op de Beeck losbarstte, maar voor alternatieve geneeswijzen is het een ware zegen. Voorwaarde is alleen een diep geloof: in de werkzaamheid van het nep-middel, aldus Noordervliet, of – zo voeg ik eraan toe - in de waarheid van de nep-herinnering.

Belangrijk verschil

Eén verschil tussen die twee is er echter wel. Het nep-geneesmiddel doet niemand kwaad, de nep-herinnering, waarin bijna altijd anderen betrokken zijn, wel. Of de inmiddels overleden vader van Griet op de Beeck een vuige incest-pleger was of niet, zullen we waarschijnlijk nooit weten. Maar, zo schrijft Max Pam: een goede kans dat hij als zodanig de geschiedenis in zal gaan.

Onschuldig zijn dit soort psychologische placebo’s dus niet. Geldt dat ook voor de fictie die volgens Op de Beeck in ieder geval wél verzonnen is: die van de roman die zij schreef naar aanleiding daarvan? Dankzij haar getuigenis is het boek een aanklacht geworden jegens haar vader, die ontegenzeglijk wel bestaan heeft. De grens tussen feit en fictie, werkelijkheid en literatuur, is niet zo duidelijk als Max Pam zou willen.

En dus is de vrijheid van de auteur dat ook niet, zo concludeerde collega-columniste Naema Tahir in deze krant, helemaal buiten de discussie rond Griet op de Beeck om. Tahir zag een historische film over Marie Antoinette, waarin – zo moest ze achteraf concluderen – de werkelijkheid ter wille van het effect nogal wat geweld was aangedaan. Toegegeven, schrijft ze, de film is fictie en net als Pam erkent zij de literaire vrijheid van de maker.

Aanpassen aan onze eigen behoeften

Maar wat gebeurt er wanneer de feiten in ons historische besef steeds meer worden aangepast aan onze behoeften van nu? – zo vraagt ze zich af. Denkbeeldig is dat allerminst. In de film Chocolat werd de biografie van de hoofdfiguur veel tragischer aangezet dat ze eigenlijk was. In de film Suffragette werd zorgvuldig verborgen gehouden dat de Engelse voorvechtsters van het vrouwenkiesrecht niet zoveel hebben moesten van het algemeen kiesrecht voor arbeiders. In beide gevallen moet de werkelijkheid wijken voor het wensbeeld van de makers van nu.

De fictie van films en romans is voor ons beeld van het verleden misschien wel meer bepalend dan alle geschiedenislessen bij elkaar – en dan kan de spanning tussen die twee hachelijk worden. Wat écht gebeurd is, zit het historieverhaal dat wij onszelf voorhouden vaak flink in de weg. Heeft de literatuur of de cinema daar een verantwoordelijkheid bij? Mag de psychologische therapie de herinnering van een patiënt manipuleren als een placebo? Dat zijn twee vragen maar het is één en hetzelfde probleem. En ik zie vooralsnog géén beslissend antwoord.

Lees ook: Hervonden herinneringen: onwaarschijnlijk maar niet onmogelijk

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden