Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Amoraliteit zetelt niet alleen in het Oosten, ook in het Westen voelt ze zich thuis

Opinie

Stevo Akkerman

© Trouw
Column

Deze week is het vijftig jaar geleden dat de Praagse Lente met tanks in de kiem werd gesmoord, en als oud-inwoner van Praag wil ik dat aangrijpen om mijn held Vaclav Havel weer eens van stal te halen. 

Ik mag dat niet te vaak doen van mezelf, maar deze gelegenheid kan ik niet voorbij laten gaan.

Lees verder na de advertentie

Dat Sovjet-troepen, in de volksmond gewoon de Russen, op 20 augustus 1968 een einde maakten aan het ‘socialisme met een menselijk gezicht’ van Alexander Dubcek, was een schok voor de wereld en luidde voor Tsjechoslowakije een periode in die bekend zou komen staan als ‘het Biafra van de geest’. Nu, een halve eeuw later, weten we dat aan die periode in 1989 een einde zou komen – dat was een bevrijding, al was het maar omdat de Russische troepen eindelijk vertrokken. Maar of daarmee ook de geestelijke droogte voorbij was, is nog de vraag, en daarover zegt Havel dingen die ver voorbij de grenzen van Praag reiken.

In 1969 schreef Havel een brief aan partijleider Dubcek, die onder grote druk van Moskou stond om zijn idealen en hervormingen op te geven. ‘Een feitelijke nederlaag moet niet ook een morele nederlaag worden’, aldus Havel, en hij voegde daaraan toe dat ‘een morele overwinning later een feitelijke overwinning kan worden, wat een morele nederlaag nooit kan’. 

Dat is er één om te onthouden. Bijvoorbeeld als het gaat om de huidige Russische politiek, met haar leugens en mystificaties rond de MH17 en de Krim. Een peiling van het onafhankelijke Russische Levada-centrum wees deze week uit dat 36 procent van de Russen de inval van 1968 goedkeurt en dat bijna 50 procent geen idee heeft wat er in dat jaar gebeurde. Levada-directeur Lev Gudkov ziet het als een teken van ‘de massa-amoraliteit van een grootmacht, de basis van het Russische imperialisme onder Poetin’.

Populisten delen het idee dat er geen ander, en zeker geen hoger belang is dan het nationale eigenbelang, en binnen de natie dat van de eigen groep

Maar deze amoraliteit zetelt niet alleen in het Oosten, ook in het Westen voelt ze zich thuis, en het is niet voor niets dat Poetin geliefd is onder de populisten in de VS en Europa. Ze delen het idee dat er geen ander, en zeker geen hoger belang is dan het nationale eigenbelang, en binnen de natie dat van de eigen groep.

Onderlinge haat en racisme

Ik zag dat goed beschreven in het recente boek ‘De ontmanteling van de democratie’ van Marcel ten Hooven, waarin – jawel – Vaclav Havel ook uitgebreid aan het woord komt. In 1992, hij was inmiddels president, schreef Havel een essay over de ‘hoge verantwoordelijkheid’ van de politicus. Die kan, al dan niet uit politieke berekening, een beroep doen op de lagere driften die in mensen sluimeren, of zich bij die driften neerleggen. Dan krijgen we ‘onderlinge haat, achterdocht, racisme, zelfs signalen van fascisme’.

Maar een politicus kan ook het goede in de mens prikkelen en laten zien dat het zin heeft ‘de elementaire regels van de menselijke co-existentie te respecteren’. “Goede wil kan alleen zijn invloed doen gelden als mensen weten dat de wereld dat niet ridiculiseert.”

Havel overleed in 2014. Ik mis zijn stem.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de 'keiharde nuance' en het 'onverbiddelijke enerzijds-anderzijds' preekt. Lees hier eerdere columns.

Deel dit artikel

Populisten delen het idee dat er geen ander, en zeker geen hoger belang is dan het nationale eigenbelang, en binnen de natie dat van de eigen groep