Beeld Trouw

ColumnHans Goslinga

‘Amerika of Trump’, helder maar vals

Twee jaar voordat hij in 1860 werd gekozen tot president van de Verenigde Staten, sprak Abraham Lincoln op een partijbijeenkomst het bijbelwoord na: ‘Een huis dat tegen zichzelf verdeeld is, houdt geen stand’. Of de slavernij zou overal worden toegestaan, of in alle staten worden beëindigd, zoals hij vurig wenste.

Een politiek actiecomité voerde in deze week van verdriet en woede over de dood van George Floyd onder de knie van een politieman, de geest van Lincoln terug. Het vatte de inzet van de presidentsverkiezingen in november samen in de keuze: Amerika of Trump. Krachtig en duidelijk. Maar ook misleidend en riskant.

Amerika heeft zich altijd graag gespiegeld aan het bijbelse beeld van ‘het licht der wereld, een stad op de berg’. De Engelse dominee John Winthrop gebruikte het in een preek, toen hij in 1630 met zevenhonderd volgelingen naar Amerika voer om er een puriteinse kolonie te vestigen. In de politieke retoriek is deze metafoor vaak gebruikt om het exceptionele karakter van de natie te beklemtonen. Daar was eind 18de eeuw reden toe, vanwege het vermetele experiment een samenleving te stichten op basis van vrijheid en gelijkheid voor allen.

De anomalie van de slavernij en de doorwerking daarvan

De tragiek is dat de Amerikanen nooit hebben kunnen afrekenen met de anomalie van de slavernij en de doorwerking daarvan. Er loopt een donkere lijn vanaf 1619, toen in Virginia de eerste Afrikaanse slaven voet op Amerikaanse bodem zetten en de smartelijke kreet van Floyd ‘I can’t breathe’.

Bij het opstellen van de Grondwet in 1787 lukte het al niet de woorden uit de Onafhankelijkheidsverklaring waar te maken ‘dat alle mensen gelijk worden geboren’ en een onvervreemdbaar recht hebben op leven en vrijheid. Volgens de zuidelijke staten waren de slaven geen burgers, maar bezit. Zij moesten echter wel meetellen (voor 3/5 volgens een cynisch compromis) bij het bepalen van het aantal afgevaardigden van een staat naar het Congres en het aantal leden in het college dat de president kiest.

De leus Amerika of Trump is niet alleen misleidend, maar ook omineus vanwege het geweld dat in de lucht hangt. Lincoln ontkwam er niet aan de eenheid van de Unie en de afschaffing van de slavernij met kanonnen af te dwingen. De burgeroorlog (1861-1865) kostte aan 650.000 Amerikaanse militairen en burgers het leven.

‘Alsof je een schot had gelost in de Burgeroorlog’

Hoezeer dat trauma doorwerkt, bleek in 2008 toen een columnist de verkiezing van Barack Obama als eerste zwarte president in het Witte Huis omschreef als ‘de opwindende apotheose van een meer dan honderd jaar durende strijd tegen racisme’. Een stem op Obama voelde ‘alsof je een schot had gelost in de Burgeroorlog’.

Het is een voorbarige conclusie gebleken, een onderschatting van de weerstand die deze doorbraak los-maakte. Trump voelde het politieke potentieel ervan scherp aan, toen hij in 2011 twijfel zwaaide over de geboorteplaats van Obama. Was zijn presidentschap niet ongrondwettig en was hij ook niet stiekem moslim?

Zijn verkiezing in 2016 leek een herhaling van de Reconstructie na de Burgeroorlog, waarbij nieuwe wetten de zwarte burgers in een tweederangs positie drongen en de segregatie institutioneel maakten. Ook de recente geschiedenis laat zien hoe elke stap voorwaarts in de strijd van Afrikaanse Amerikanen voor gelijkwaardigheid wordt gevolgd door een terugslag.

De politieke reactie op de toekenning van gelijke burgerrechten en stemrecht in de jaren zestig was een mobilisatie van blanke superioriteitsgevoelens, in de tijd van Nixon nog verdekt, onder Trump openlijk. Naarmate het blanke aandeel in de Amerikaanse bevolking, nu nog ruim zestig procent, afneemt, tekent die tendens zich scherper af. Een vergelijking met de laatste decennia van het blanke apartheidsregime in Zuid-Afrika dringt zich op.

Het einde van het Grote Experiment?

De polarisatie heeft een kritiek punt bereikt, die de beklemmende vraag oproept of het einde van het Grote Experiment in zicht is. De Franse politiek denker Tocqueville schreef in 1835 na zijn tocht door het jonge Amerika dat hij het geheim van het genie en de kracht van de Amerikaanse democratie overal zocht, maar pas vond in de kerken ‘waar de boodschap van gerechtigheid de kansels in vuur en vlam zet’. Van zijn conclusie zou Trump opkijken: ‘Amerika is groots omdat het goed is en als Amerika ooit ophoudt goed te zijn, zal het ophouden groots te zijn’. Tocqueville sloot beslist niet zijn ogen voor de slavernij, die hij een kwaad noemde dat de mens tot ‘tirannieke excessen’ drijft.

De situatie in de Verenigde Staten houdt een waarschuwing voor Europa in, nu ook hier de rassenwaan, al dan niet gemaskeerd, weer is opgekomen en samenlevingen tegen zichzelf dreigt te verdelen. Dat pakt niet alleen voor het eigen huis beroerd uit, maar verzwakt Europa en maakt het tot prooi van autocratische rivalen.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden