null Beeld

ColumnJames Kennedy

Amerika hoeft niet meer zo nodig in het Midden-Oosten te zijn

Joe Biden was deze week laat met zijn steun voor het staakt-het-vuren tussen Israël en Hamas, en in eerste instantie ook niet erg effectief. Dat is geen verrassing. Biden stond lange tijd bekend als pleitbezorger voor Israël. Hij was de architect van beleid waarin veiligheid voor Israël voorop stond en belangrijker werd geacht dan vrede. Maar dit beleid is uit balans geraakt. In hun eenzijdigheid kunnen de VS moeilijk als geloofwaardige bemiddelaar optreden en moeilijk beide partijen onder druk zetten om tot een vergelijk te komen.

Dit was niet altijd het geval. Vroeger was er meer evenwicht in het Amerikaanse beleid. Dat kwam door het communisme, door olie en door zendelingen. Met name de tanende aanwezigheid van de zendelingen heeft het Amerikaanse buitenlandse beleid geen goed gedaan.

De invloed van communisme en olie zijn gemakkelijk te begrijpen. De VS waren in 1948 met de stichting van Israël doodsbenauwd dat de Sovjet-Unie de Arabische wereld in haar greep zoun krijgen. Daarom probeerde Amerika de pro-westerse regimes te beschermen en koesteren, met wisselend succes. De vrede tussen Egypte en Israël in 1979 was een resultaat van dit streven naar evenwicht.

Ook de toenemende afhankelijkheid van Arabische olie vanaf de jaren zestig vereiste voortzetting van deze evenwichtspolitiek. Dat lukte niet altijd; Nixon was bang dat Israël de Jom Kipoer-oorlog van 1973 zou verliezen en besloot het land wapens te leveren, wat tot de Arabische olieboycot leidde. Maar het bleef een streven.

Zendelingen kweekten welwillendheid

De zendelingen vormden een groep Amerikanen met goede contacten en kennis van de Arabische landen. Vaak wordt laatdunkend over hen gesproken, als mensen die erop uit zijn om ‘zieltjes te winnen’. Alsof daar per definitie iets mis mee is, of alsof daarmee alles gezegd is over hun werk. Hun invloed bleek vaak breder en anders te zijn dan ze in eerste instantie zelf beoogden. De historicus David Hollinger maakt aannemelijk dat Amerikaanse zendelingen zelf veranderden door hun ontmoetingen met mensen van een andere cultuur. Ze werden vaak pleitbezorgers van het overbruggen van culturele tegenstellingen en strijders tegen onrecht, racisme en kolonialisme. Met hun kinderen zouden ze deze waarden uitdragen in het Amerikaanse publieke leven.

De Amerikaanse zendelingen waren vanaf de laatste helft van de negentiende eeuw aanwezig in het Midden-Oosten. Sommigen hadden zelfs Nederlandse wortels, zoals de bekende Samuel Zwemer, afkomstig uit een Zeeuwse familie. Hoewel ze niet erg succesvol waren in het bekeren van moslims, zouden ze wel scholen en ziekenhuizen stichten waardoor ze welwillendheid kweekten onder de bevolking. In de VS werden ze de vertolkers van Arabische aspiraties en zorgen, omdat zij dichtbij de Arabieren stonden en moeite deden hen te begrijpen. In Nederland waren het overigens ook vaak de mensen uit de missies en de zending die goed aanvoelden wat er daadwerkelijk gebeurde in het Indonesië van de jaren veertig.

Arabieren doen er minder toe

Op den duur taande de invloed van de zendelingen. Dat had te maken met de neergang van het protestantisme in de VS en de fragmentatie en polarisatie van de samenleving. Er zijn ook andere redenen waarom Amerikanen zich minder bekommeren om het Midden-Oosten. Het communisme is geen bedreiging meer, olie is minder belangrijk geworden en zelfs terrorisme jaagt minder angst aan. Amerika hoeft niet meer zo nodig in het Midden-Oosten te zijn. Misschien zou je net als Walter Russell Mead kunnen zeggen dat de Arabieren er in geopolitieke zin minder toe doen. De Turken en de Iraniërs zijn nu de grootmachten van het Midden-Oosten.

Maar het leed in Israël en vooral in Palestina is daardoor niet minder. Daarom blijft het nog steeds urgent dat de VS hun best doen om een betrouwbare bemiddelaar te worden. Wellicht kunnen verschuivingen in de Amerikaanse samenleving daarbij helpen. Meer Amerikanen dan ooit – vooral jongeren – staan sympathiek tegenover de Palestijnse zaak. Dat zet Biden onder druk. Maar de VS hebben nog een lange weg te gaan voordat ze een evenwichtige en productieve rol kunnen spelen in dit zeer moeilijke vraagstuk.

James Kennedy is een Amerikaanse historicus en decaan van het University College Utrecht. In Trouw geeft hij om de week zijn visie op de Nederlandse samenleving. Lees hier meer columns van James Kennedy.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden