Column Stevo Akkerman

Ambtenaren die zich gedragen als een wetteloze bende

Na het lezen van de krant had ik gisteren behoefte aan een goede definitie van bureaucratie. Dit is wat ik vond in het Juridisch Woordenboek: “Het ambtenarenapparaat; de heerschappij van de ambtenaren; organisatiestructuur met name binnen het ambtenarenapparaat waarin strikt volgens de voorschriften wordt gehandeld, met als gevolg een houding tegenover het publiek die als star, onpersoonlijk en regelzuchtig wordt ervaren.”

Het leek me een adequate omschrijving, en die ‘heerschappij van de ambtenarij’ vond ik bijna poëtisch, maar ik had ook het gevoel dat er een belangrijk element ontbrak. Dat kwam door wat Trouw had gemeld: “Belastingdienst pakt klokkenluider opvangtoeslag aan”. Uit dat bericht, en uit alle voorgaande berichten over deze affaire, kwam nog een typische eigenschap van de bureaucratie naar voren. Namelijk de neiging om het belang van de eigen organisatie boven dat van de burger te stellen en zichzelf niet gebonden te achten aan de voorschriften die gelden voor de bevolking. Minder deftig uitgedrukt: om zich te gedragen als een wetteloze bende.

Malafide incassobureau

Ik gebruikte die term vorige week ook al voor de Belastingdienst, een hyperbool natuurlijk, niet letterlijk bedoeld. Maar ik moet zeggen dat de dienst zijn best doet om de hyperbool waar te maken door een klokkenluider op non-actief te stellen. “Hij zou interne stukken van de Belastingdienst naar buiten hebben gebracht, die door de fiscus werden achtergehouden in rechtszaken tegen gedupeerde ouders.” Dat is een zin die je in hoofdletters zou moeten afdrukken. Uit publicaties van Trouw en ‘RTL Nieuws’ is gebleken dat de belastingdienst honderden ouders ten onrechte hun kinderopvangtoeslag afnam, opereerde als een malafide incassobureau, een eerlijke rechtsgang verhinderde en het onderzoek naar deze gang van zaken frustreerde. En dan wordt degene die dat aan het licht bracht gestraft?

Daaruit spreekt een voorschriftenfundamentalisme dat de letter van de wet volgt – ‘schending van de ambtseed’ – maar de geest ervan negeert. De rechtsstaat hapert als de overheid zelf onzuiver handelt en dan is het uitstekend als ambtenaren lekken. Minister Grapperhaus bevestigde dat onlangs toen hij zijn respect betuigde aan klokkenluider Van Ooyen, die zich tevergeefs verzette tegen de ambtelijke beïnvloeding van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum. Maar inmiddels heeft het Openbaar Ministerie wél strafrechtelijk onderzoek ingesteld tegen degene die Van Ooyens klacht bij ‘Nieuwsuur’ bezorgde. Er gaat duidelijk iets mis met de bescherming van ambtenaren met een geweten.

Staatssecretaris Menno Snel, verantwoordelijk voor de Belastingdienst, is al enkele keren door het stof gegaan vanwege de toeslagenaffaire. Maar de dienst blijft halsstarrig en reageert op vragen van Trouw en RTL met ‘halve waarheden en hele leugens’, zo schreef RTL-redacteur Pieter Klein gisteren. Vandaag moet Snel negentig lastige vragen van de Tweede Kamer beantwoorden over de kwestie – met halve waarheden zal hij niet meer wegkomen.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden