Column

Ambtenaren aan de schandpaal nagelen: zo zijn nu de manieren

SP-fractievoorzitter Emile Roemer (L) en Kamerlid Farshad Bashir tijdens een debat in de Tweede Kamer over het rapport ProRail van de Inspectie Leefomgeving en Transport. Beeld ANP

De tijd dat het werk van ambtenaren onbesproken bleef in het politieke debat ligt nog niet eens zo heel ver in de geschiedenis. Maar kom daar nu eens om. Het debat donderdag over het achtergehouden rapport over de aanbesteding van spooronderhoud door ProRail leverde een nieuwe dimensie op in de verhouding tussen politiek en ambtenarij.

Staatssecretaris Wilma Mansveld aarzelde geen moment de schuld voor het feitelijk onjuist informeren van de Kamer bij twee ruziënde afdelingen van haar ministerie te leggen. Haar baas minister Schultz, door Mansveld voor het blok gezet, kon niet anders dan haar volgen in haar poging de ambtelijke staf openlijk aan de schandpaal te nagelen.

Vergelijk het optreden van Mansveld en Schultz met de opvattingen van KVP-fractievoorzitter Romme in de jaren vijftig. Tegen een minister, die in de Kamer uitvoerig zijn ambtenaren prees, zei hij: "Prijs uw ambtenaren, Excellentie, maar doe dat in het verborgene. Er kan een moment komen waarop u zich tegen kritiek vanuit deze Kamer moet verweren en dan kunt u zich ook niet op uw ambtenaren beroepen."

Oude school
Het is de oude school in de Nederlandse politiek, die nog zo strikt denken wil. Zou Jan Glastra van Loon, de staatssecretaris van justitie in het kabinet-Den Uyl die openlijke kritiek had op de ambtelijke top van zijn ministerie en, op aandrang van zijn minister Dries van Agt, opstapte, nu nog moeten aftreden?

Winnie Sorgdrager, minister op datzelfde departement in het eerste Paarse kabinet, kwam openlijk in conflict met het college van procureurs-generaal over de bijbanen van één van hen. Niet de vraag hoe dat kon gebeuren onder haar politieke verantwoordelijkheid stond vervolgens centraal, maar de vraag hoe zij van de betreffende persoon en de voorzitter van het college, Arthur Docters van Leeuwen, af kon komen. Ambtenaren die in botsing komen met hun politieke baas, moeten sindsdien publiek boete doen. In de vorm van ontslag, een promotie naar de marge of wat dan ook.

Ook in het debat vorige week stond niet de politieke verantwoordelijkheid centraal, maar de behoefte aan straf, die de Kamer tegenwoordig onmiddellijk in haar greep neemt.

Sterker, Mansveld verschool zich in feite achter haar politieke verantwoordelijkheid. Door met ijzeren regelmaat te herhalen dat, hoe dan ook, zij politiek verantwoordelijk was, trok ze die angel zelf heel handig uit het debat. Geen Kamerlid dat op grond van dat argument er nog serieus aan dacht politieke conclusies te trekken. Niet de vraag waarom de politieke leiding van een ministerie de ambtenaren niet in de hand heeft, maar de roep om disciplinaire maatregelen stond centraal.

Onkundig
Toen in de jaren tachtig de invoering van de nieuwe studiefinanciering op een fiasco dreigde uit te draaien, trachtte het CDA partijgenoot en toenmalig minister van onderwijs Wim Deetman uit de wind te houden door te suggereren dat ambtenaren onkundig waren en uit onwil de zaak frustreerden.

Deetman nam die reddende hand echter niet aan. Wanneer op een departement ambtenaren fouten maken, mag een minister zich daar niet achter verschuilen, was de conclusie van het college staatsrecht dat CDA-Kamerlid Ad Lansink van Deetman kreeg. Kom nog eens om zoveel zuiverheid in de huidige politiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden