Column Bas den Hond

Als Pence betrokken is bij het Oekraïne-schandaal, kan dat Amerika president Pelosi opleveren

Wie de losgebarsten impeachment-strijd rond Donald Trump volgt, had deze week reden even te spieken in de Wet op de Presidentiële Opvolging.

Hoe zat het ook weer? Als de president van de Verenigde Staten niet in staat is te regeren, overlijdt of wordt afgezet, neemt de vice-president het over. Zo staat het in de Grondwet. Is de vice-president niet beschikbaar, dan bepaalt de Opvolgingswet wie aan de beurt is. Eerste in de rij is de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden. Lukt dat niet, dan een vooraanstaand lid van de Senaat, de ‘president pro tempore’. Daarna is eventueel de beurt aan een aantal kabinetsleden, op volgorde van oprichtingsdatum van hun departement. Om te beginnen de ministers van buitenlandse zaken, financiën, defensie en justitie.

Die wet is nog nooit toegepast. Verscheidene keren hebben vice-presidenten tijdelijk of definitief de taak van hun president over moeten nemen, maar nog nooit zijn beide tegelijk weggevallen.

Het Oekraïne-schandaal waarin Trump verwikkeld is, kan daar theoretisch wel toe leiden. Want over de rol van vice-president Pence bestaan nog veel vragen. Trump wordt beschuldigd van het uitoefenen van druk op Oekraïne om bij zijn herverkiezing te helpen. Pence was daarbij verscheidene keren zijn boodschapper.

Volgens de Democraten is de situatie duidelijk: Trump weigerde de Oekraïense president Volodimir Zelenski op het Witte Huis te ontvangen, en hield de uitbetaling van honderden miljoenen aan hulpgeld op, om Zelenski’s hulp af te dwingen. Die zou onderzoek moeten laten doen naar inmenging van Oekraïeners in de verkiezingen van 2016, een inmenging die ten onrechte in de schoenen van Rusland zou zijn geschoven. En er zou alsnog een onderzoek moeten komen naar eventuele corrupte activiteiten van de zoon van Joe Biden, Trumps mogelijke uitdager bij de verkiezingen van 2020. Hunter Biden werkte tijdens Bidens vice-presidentschap bij een gasbedrijf in het land.

Trump vroeg om die onderzoeken in een telefoongesprek met Zelenski op 25 juli van dit jaar. Nadat een klokkenluider daar alarm over sloeg en het Congres erbij betrokken raakte, publiceerde het Witte Huis een verslag van dat gesprek, en daarin stond het zwart op wit.

Maar zowel voor als na dat gesprek had ook Mike Pence contacten met Zelenski. Hij zou in mei naar diens inauguratie gaan, maar dat werd hem door Trump verboden – hij zal naar de reden hebben gevraagd. En in september ontmoette hij Zelenski in Warschau, bij een herdenking van het begin van de tweede wereldoorlog. Hij drong daar namens Trump aan op het bestrijden van corruptie in Oekraïne. Voor zover bekend had hij het niet over Joe Biden of zijn zoon, maar zijn gesprekspartner kon inmiddels niet anders dan die namen zelf invullen. Wist Pence dat?

De vice-president zegt van niet. En houdt bovendien vol dat zijn baas geen enkele blaam treft.

De Democraten in het Huis van Afgevaardigden willen er alles over weten. Behalve van Trump hebben ze vrijdag ook alle aanwezige documenten over Oekraïne opgevraagd bij de vice-president.

Mochten Trump en Pence beiden even schuldig blijken aan wat de Democraten ernstige ambtsmisdrijven vinden, en mocht twee derde van de Senaat het daar mee eens zijn, dan hebben de VS voor enkele maanden tot een jaar opeens een Democratische waarnemend president: Nancy Pelosi.

Maar daarover wrijven de Democraten zich bepaald niet in de handen. Het vervangen van een Republikeinse president door zijn trouwe plaatsvervanger is al controversieel genoeg – het vervangen van het Republikeins staatshoofd door een Democraat zal heel veel kiezers, Republikeinen en partijlozen, er van overtuigen dat hier een soort staatsgreep wordt gepleegd. En heel praktisch gesproken: de kans dat twee derde van de Senaat, waar de Republikeinen de meerderheid hebben, voor het afzetten van Trump stemmen, is heel klein. De kans dat de Senaat zowel Trump als Pence afzet, moet op praktisch nul geschat worden.

Dat pleit voor het met rust laten van Pence. Maar de Democraten hebben niet in de hand hoeveel informatie er naar boven komt. Als blijkt dat de vice-president volop betrokken was bij het schandaal, is het niet goed uit te leggen dat de Democraten niet ook aansturen op zijn afzetting.

Ook verderop in de lijn van presidentiële opvolging zijn er trouwens problemen. Want niet alleen Pence, maar ook minister van justitie William Barr en minister van buitenlandse zaken Mike Pompeo lijken nauwer bij het schandaal betrokken dan ze oorspronkelijk aangaven. Barr blijkt – heel ongebruikelijk voor een minister van justitie – de halve wereld te hebben rondgereisd om collega’s in andere landen te vragen mee te werken aan een onderzoek naar de gang van zaken rond de verkiezingen van 2016. Pompeo luisterde mee met het beruchte telefoongesprek met Zelenski, en ontsloeg dit voorjaar de ambassadeur in Oekraïne die geen voorstandster was van Trumps acties.

En dan is er nog de minister van energie, Rick Perry. Hij is in de rij van mogelijke plaatsvervangende presidenten pas nummer twaalf, maar hij kan toch belangrijk worden. In zijn functie heeft hij ook veel contacten met Oekraïne. En in een gesprek met Republikeinse Congresleden, zo meldt website Axios, heeft Trump gezegd dat het allemaal Perry’s schuld is: “Niet veel mensen weten het, maar ik wilde dat telefoongesprek niet eens voeren. De enige reden dat ik het deed was omdat Rick het me vroeg.”

Dat zou een eerste aanwijzing kunnen zijn dat Trump van tactiek gaat veranderen: niet langer volhouden dat er helemaal niets mis was met zijn aanpak van Oekraïne, maar een ondergeschikte de schuld geven.

Maar mocht hij dat van plan zijn, dan is het niet zeker of Rick Perry dezelfde trouw aan Trump betoont als vice-president Pence. Misschien niet toevallig kondigde hij afgelopen week aan, dat hij in november ontslag wil nemen. Politieke ambities lijkt de 69-jarige ex-gouverneur van Texas niet meer te hebben. Maar zijn reputatie kan, na tamelijk rampzalig verlopen pogingen in 2012 en 2016 om president te worden, nog wel een oppepper gebruiken. Als hij meer weet van de Oekraïne-kwestie, heeft Donald Trump hem daarop een gouden kans geboden.

Trouw-correspondent Bas den Hond (standplaats Boston) schrijft wekelijks een column over de Amerikaanse politiek. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden