null Beeld
Beeld

ColumnBert Keizer

Als het om feiten gaat, nemen we veel voor lief

De uitdrukking ‘ik weet dat zus of zo het geval is’ wordt dagelijks gebruikt. Ik weet dat mijn fiets in de schuur staat, dat de Mont Blanc 4800 meter hoog is, dat corona een virus is, dat elektrische auto’s beter voor het milieu zijn, dat aardolie wordt gevormd uit plantenresten enz. Dit zijn allemaal feitelijke weetjes. We doen vandaag niet aan andere weetjes: ik weet dat Bach in de hemel naar Hendrix luistert, dat ik ganzeverenslijper was in de 17de eeuw, dat auradiagnostiek beter is dan een MRI-scan enz.

Terug naar die eerste weetjes. Als ik zeg dat ze feitelijk zijn, dan doel ik op het feit dat ze fragmenten vormen van een heel gebouw aan wetenswaardigheden, het westerse, min of meer wetenschappelijke wereldbeeld. Het idee van dat enorme gebouw, waarvan ik hier en daar slechts een fragment ken uit eigen waarneming, komt van Ludwig Wittgenstein. Dat die fiets in de schuur staat weet ik echt uit eigen waarneming. Maar dat de elektrische auto beter is voor het milieu? Wat weet ik daarvan op basis van wat ik zelf waarnam? Niets. Ik weet niet eens hoe je zo’n accu bouwt, of hoe je de stroom voor het opladen echt groen kunt houden enz.

De hoogte van de Mont Blanc weet ik toevallig echt zeker. O ja? Zelf gemeten? Ik zou niet eens weten hoe je dat doet. Helemaal niet als erbij staat ‘boven de zeespiegel’, want hoe vind ik die zeespiegel in Zwitserland? Ik heb het uit mijn aardrijkskundeboek, geschreven door iemand die wél weet hoe je zo’n meting aanpakt. Tenminste, daar ga ik maar van uit. In Wittgensteins woorden: “Ik neem veel voor lief”.

Dorre blaadjes

Wat die aardolievorming betreft, laatst schreef iemand me dat ze op school had geleerd dat olie ontstond uit de dorre blaadjes die van de bomen vielen, dat werd een dikke laag, daar kwam zand overheen en door de grote druk zou er dan olie ontstaan. Maar hoe konden die blaadjes kilometers omlaag zakken in de aarde? Later stuitte ze op de werkelijke gang van zaken: in de aardkorst komt op enkele kilometers diepte veel methaan voor en onder grote druk en hoge temperatuur wordt dit methaan door anaerobe bacteriën omgezet in langere koolstofketens, en dus aardolie.

Methaan komt overal in de aardkorst voor, wat verklaart dat je ook olie vindt op plekken waar het plantenverhaal niet opgaat. Ze vroeg mij of ik wist dat veel uitgeputte olievelden zich na enkele jaren weer gevuld hebben met olie. Dat klopt met de methaanhypothese. Ze vermeldde ook nog dat een Noorse onderzoeker dit allemaal getest heeft door naar olie te zoeken op een plek waar nooit bomen hebben gestaan. En hij vond olie.

Let op: nu meen ik te weten dat dit onjuist is. Het is gewoon niet waar, zeg ik dan. Ontstaan die koolstofketens nou door de hoge druk, de hoge temperatuur of de anaerobe bacteriën? Hoe komen die bacteriën daar trouwens? En al dat methaan, wat doet dat daar? Goeie vragen, maar nou doe ik net alsof ik uitstekend op de hoogte ben van hoe aardolie dan wél ontstaat. En dan kom ik toch echt met een variant op die dorre bladeren. Wist u dat uitgeputte olievelden zich weer vullen met olie? Onzin toch? En hoe weet ik dat dat onzin is? Door te verwijzen naar ‘het gebouw’ waarvan ik meen dat dit géén steentje is.

Complotdenken rond corona

De manier waarop wij onze kennis van de wereld opbouwen, is niet zo eenvoudig als we denken. Wij nemen veel, heel veel, voor lief, ook in het domein van ‘objectieve feiten’.

Zo rijst er voor de een, achter de fragmenten die hij ziet, een heel ander gebouw op dan voor de ander.

Ik probeer langs deze weg iets te begrijpen van het complotdenken rond corona. Neem als fragment van ‘het gebouw’ de figuur van Ab Osterhaus, die in talkshows vaak over corona praat. Kijk naar zijn idiote optreden ten tijde van de Mexicaanse griep (heb ik ook weer uit een boek) en je ‘weet’ dat achter dit fragment een gigantisch bouwsel van List en Bedrog schuilgaat.

Ik kan hier niet in mee, maar ik probeer te zien hoe zoiets ontstaat.

Bert Keizer is filosoof en arts bij het Expertisecentrum Euthanasie. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden