Boekenweek

Als een hek om de hersenen

Beeld Anita Huisman

Boeken werken geestverruimend. Dat beangstigt machthebbers. Die proberen schrijver en lezer vergeefs te beteugelen.

In zijn een-op-eendebat met Geert Wilders, twee dagen voor de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen, probeerde Mark Rutte de PVV-lijsttrekker uit de tent te lokken. Hoe zag die het door hemzelf voorgestelde koranverbod voor zich? Zou de koranpolitie huis na huis langs de deuren gaan? Wilders ontweek het antwoord. Maar Rutte's strategie was al geslaagd. Zonder de Tweede Wereldoorlog of het Derde Rijk te noemen had hij de associatie opgeroepen met praktijken uit de bruine bezettingsjaren.

Dwazen

Misschien had de VVD-voorman, historicus van Nederlands-hervormden huize, ook de Reformatie nog in zijn achterhoofd. Kerk en autoriteiten trokken toen samen ten strijde tegen de nieuwe religieuze 'dwaalleren'. Bij de minste verdenking viel men huizen binnen. Behalve strenge verhoren en zware straffen wachtte bezitters van verboden boeken bijvoorbeeld in het Engeland van 1530 de publieke vernedering van een smadelijke tocht naar het gevang. Ketters werden achterstevoren op een paard gezet, terwijl een deel van de verfoeilijke teksten die bij hen waren aangetroffen op hun kleding was gespeld. Het beeld dat daarmee werd neergezet was duidelijk: deze dwazen waren volkomen de weg kwijt. Het publiek vond het een mooi verzetje en joelde de ketters uit en gooide rot fruit en mest naar hen.

Fanatiek aanjager van de vervolgingen was Thomas More (1478-1535), grootkanselier onder koning Hendrik VIII. Diezelfde rechtlijnigheid zou hem enkele jaren later letterlijk zelf de kop kosten. More weigerde zijn handtekening te zetten onder een akte waarin zijn vorst werd aangesteld als hoofd van de Engelse kerk.

Proeven van de verboden vrucht

Hij kon zich niet weerhouden telkens haar kam, haar ringen, haar schouderdoekje in handen te nemen; soms gaf hij haar met open mond dikke kussen op haar wangen, soms ook werd het een lange reeks kleine kussen langs haar blote arm. Hij begon bij de vingertoppen en hield bij de schouder op.

Gustave Flaubert Madame Bovary (1856) Franse autoriteiten probeerden het boek te verbieden vanwege obsceniteiten.

Het begin van alle ellende

More als grootinquisiteur van het geschreven woord legt het in de geschiedenisboekjes af tegen More als fijnbesnaarde geleerde, humanist en auteur van 'Utopia'. In dat vijf eeuwen geleden verschenen boek beschreef de Brit zijn ideale maatschappij. Utopie werd later zelfs een genreaanduiding. Want ook anderen gingen hun gedroomde werelden beschrijven. Of ze lieten in elk geval alternatieven voor de bestaande inrichting van de samenleving zien. Machthebbers hadden het daar niet op. Utopieën horen bij de vaakst verboden boeken. Net als de dystopieën, overigens, in feite de nachtmerrievariant van de utopieën. Troef daarin waren ondergang en ontsporing (door totalitaire systemen, toenemende macht van machines en ander onheil). Lezers konden er zomaar de schaduwzijden van het bestaande systeem in ontdekken.

'Verboden vruchten' is dit jaar het thema van de Boekenweek. Daarmee wordt verwezen naar Genesis, waarin Adam en Eva zich tegoed mochten doen al het lekkers in het paradijs, maar af moesten blijven van de boom van de kennis van goed en kwaad. Eva plukte toch een vrucht, at ervan en liet ook Adam ervan proeven: het begin van alle ellende.

Het is een prima beeld als het om verboden boeken gaat, want zoals God zijn schepsels weg wilde houden bij de kennis van goed en kwaad, zo hadden ook zittende elites het in de loop der eeuwen vaak niet op een belezen volk. Op het vlak van onder meer politiek, religie en seksualiteit woelde literatuur van alles los.

Angst

'Boeken verjagen de onwetendheid, de bewaker en de hoeder van de goed gecontroleerde staten', luidde de scherpe analyse van vrijdenker en filosoof Voltaire in zijn in 1765 verschenen pamflet 'De l'horrible danger de la lecture'. Obscurantisme, zo noemden hij en andere denkers uit de Verlichting dit doelbewust verhinderen of beperken van het zelfstandig denken. Condorcet sprak van "de tirannie van de arglist over de onwetendheid". Regeringen vreesden dat ruimere denkramen als vanzelf zouden gaan leiden tot het knellen van keurslijven, tot ontevredenheid en opstand.

Geen onterechte angst. De Reformatie was ondenkbaar geweest zonder de uitvinding van de boekdrukkunst. Het geschreven woord kon nu in groten getale snel zijn weg naar mensen vinden. Geweten won terrein op geboden. Niet voor niets kwam het Vaticaan juist in die tijd met een lijst met boeken die het geloof en de moraal in gevaar brachten. De Heilige Congregatie van de Romeinse Inquisitie publiceerde de eerste 'Index Librorum Prohibitorum' in 1559. Calvijn en Luther kregen een plek op de lijst, maar ook Thomas More's goede vriend Desiderius Erasmus. Galileo Galilei haalde naar de zin van de kerk te veel overhoop met zijn revolutionaire beeld van wereld en ruimte. Later volgden onder anderen de al genoemde Voltaire, net als Spinoza, Descartes, Marx en Sartre. Cervantes, Casanova, Hugo en Zola gingen eveneens in de ban. Al wat riekte naar vrijzinnigheid (politiek, erotiek enzovoort) was bij voorbaat verdacht. Met aanpassing van bestaande werken en het voorleggen van nieuwe konden schrijvers wegkomen van de Index. Maar lang niet iedere auteur liet zich zo aan de leiband leggen.

Tovenarij

Hij wendde zich weer tot Harry. ‘Je zult merken dat sommige tovenaarsfamilies beter zijn dan de andere, Potter. Je moet niet aanpappen met de verkeerde soort. Ik kan daarbij helpen.’

J.K. Rowling Harry Potter-reeks (1997 e.v.) Verboden in orthodox-christelijke kring vanwege promoten hekserij

Onvoldoende bescherming

In de ogen van katholieke zedenmeesters bood de Index alleen onvoldoende bescherming voor de tere zieltjes van de gelovigen. Al was het alleen maar omdat lang niet alle titels onder de ogen van de beoordelaars in Rome kwamen. In de hoogtijdagen van het Rijke Roomsche Leven gaf de Informatie-Dienst Inzake Lectuur in Nederland de titels die niet voorkwamen op de lijst van het Vaticaan een plek in vijf categorieën. Categorie V was de onschuldigste. Boeken daaruit konden zelfs aan jeugd worden verkocht en uitgeleend. Aanbod dat in categorie I terechtkwam werd gerekend tot het vunzigste en gevaarlijkste materiaal. Die verderfelijkheid bleef niet zonder consequenties voor de verkrijgbaarheid. Dit soorten boeken kon in bibliotheken en leeszalen alleen door een selecte groep en onder speciale voorwaarden worden geraadpleegd. Als die ze al in huis hadden gehaald.

Geestverruimende werking van het boek

Naast de rooms-katholieken waren ook de andere zuilen waakzaam ten opzichte van 'gevaarlijke' boeken. Daarnaast probeerden overheden de goede zeden te bewaken. Het schiep zeker tot in de eerste helft van de twintigste eeuw markt voor zogenaamde winkel- en leesbibliotheken. 'Prikkellectuur' werd daar het meest uitgeleend. De term doet tegenwoordig denken aan pornografie, maar werd destijds ook gebruik voor veel onschuldiger schrijfsels.

De 'geestverruimende' werking van het boek wekt nog altijd argwaan bij de macht. Toch heeft het geschreven woord in veel westerse landen in vergelijking met eerdere periodes in de geschiedenis weinig te duchten van verbieders en vervolgers. Goethe kon zijn walging al niet onderdrukken toen hij op jonge leeftijd moest toekijken bij een boekverbranding in Frankfurt. In zijn ogen leek het verdacht veel op een executie. "Als men ziet hoe een onbezield boek bestraft wordt, is dat op zichzelf waarlijk iets gruwelijks." Heinrich Heine poneerde iets later, in 1821, de stelling dat daar waar men boeken verbrandt men uiteindelijk ook mensen verbrandt. En inderdaad: de massale boekverbrandingen in het Derde Rijk een dikke eeuw daarna waren een voorschot op nog veel gruwelijker zaken. Dat heeft een blijvende alertheid opgeleverd.

Atheïsme

God is zonder hartstochten en wordt niet beïnvloed door pijn en genot. Strikt genomen heeft God dus niemand lief.

Baruch Spinoza Ethica (1677) Net als veel andere werk jarenlang verboden vanwege atheïsme

Schreeuw om vrijheid

De schreeuw om vrijheid die in jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw hoorbaar werd, leidde in veel gevallen tot versoepeling of zelfs het overboord gooien van stringente regels. Het Vaticaan maakte in 1966 een einde aan de Index. In de ietwat puriteinse Angelsaksische landen schermen nationale bibliotheken nog altijd hun 'schandelijkste' literatuur af. Die van Frankrijk stopte in 1969 met haar speciale regels voor raadpleging van haar verwerpelijkste en vunzigste boeken. Iets later ontstond het besef dat de bijzondere deelcollectie, bewaard op een plek die 'L'Enfer' (de Hel) werd genoemd, wel als historisch waardevol geheel bijeen moest worden gehouden en bewaard.

Het enige, nog geldende boekverbod in Nederland dateert van ietsje later. In 1974 wilde een kleine uitgeverij een oude vertaling van Adolf Hitlers 'Mein Kampf' opnieuw uitbrengen. Daarop werd het drukken en verhandelen van het boek verboden. Het bezit of het uitlenen ervan is niet strafbaar. Ondanks het verbod wil uitgeverij Prometheus in 2018 een nieuwe Nederlandstalige editie op de markt brengen. Mario Molegraaf vertaalt de oorspronkelijke tekst. Patrick Dassen, als expert op het gebied van de Duitse geschiedenis verbonden aan de Universiteit Leiden, verzorgt de toelichting. Een recent verschenen nieuwe Duitse, wetenschappelijke uitgave, mede dankzij een uitvoerig notenapparaat zo'n tweeduizend pagina's dik, was een verkoopsucces.

Pratende dieren

De Rups en Alice keken elkaar een poosje zwijgend aan; ten slotte nam de Rups de waterpijp uit zijn mond, en richtte zich tot haar met lusteloze, slaperige stem. ‘Wie ben jij?’ zei de Rups. Dat was geen bemoedigend begin voor een gesprek.

Lewis Carroll Alice Wonderland (1865) In 1931 verboden in keizerlijk China vanwege pratende dieren

Verkennen

Dat zal ook iets te maken met de verleidingskracht van het (voorheen) verbodene. Het lot van Salman Rushdie is weinig benijdenswaardig, maar zonder Iraanse fatwa was zijn werk de afgelopen drie decennia waarschijnlijk niet zo goed verkocht. De banvloek werd ook een aanbeveling die 'De duivelsverzen' en andere titels van Rushdie wereldwijd onder de aandacht brachten. Bij een boek als 'Mein Kampf' komt daar nog eens de historische 'sensatie' bij van het lezen van de vooraankondiging van de gruweldaden van de dictator die de geschiedenis op zijn kop zette.

De relatief liberale situatie in het Westen is betrekkelijk uitzonderlijk in de wereld. Alleen al een korte blik op recente rapporten van Amnesty International leert dat de productie en het bezit van boeken op veel plekken nog altijd behoorlijk gevaarlijk kan zijn.

Een geluk bij al dat ongeluk in heden en verleden is dat censors en zedenmeesters onbewust ook aanzetten tot prachtliteratuur. Een goede boef weet uit de best beveiligde gevangenissen te ontsnappen. Een creatieve schrijver vindt vaak manieren om de strengste vormen van letterknechting te omzeilen. Het floreren van de fabel valt bijvoorbeeld niet los te zien van machthebbers die zich niet graag lieten bespotten. Een satire met hoofdrollen voor mensen was in veel gevallen vragen om problemen. Tegen een onschuldig verhaal met dieren kon veel moeilijker bezwaar worden gemaakt. Auteurs in alle hoeken van de wereld en in alle tijden vertelden ondanks tegenwerking toch hun verhaal. En ondanks de bedekte termen, het minder directe karakter van zo'n verhaal, was de boodschap vaak juist door de noodgedwongen creatieve vorm des te krachtiger.

Eigenlijk laat het boek zich niet verbieden. Het woord wil verkennen en rammelt van nature aan hekken die het om zich heen geplaatst krijgt. Want op de grenzen van het onbehoorlijke, het onbetamelijke en het onbeheersbare groeien de mooiste bloemen. Literatoren hebben ze in de loop van de geschiedenis geplukt. Lezers willen eraan ruiken.

Satire systeem en hoofdrol voor varkens

Welke overwinning, kameraad? Hebben wij de vijand niet van onze bodem verdreven - van de heilige bodem van de Boerderij der Dieren?

George Orwell De boerderij der dieren (1945) Publicatie was problematisch door bondgenootschap Britten met Sovjets tijdens Tweede Wereldoorlog. Verboden in communistische (vanwege satire op systeem) en islamitische landen (hoofdrol voor varkens)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden