Beeld Trouw

ColumnJames Kennedy

Alom wordt het coronavirus ingezet voor het eigen gelijk

Wat is de waarde van het geloof in coronatijd? Is God in deze tijd vooral een trooster en helper, of straft hij ons met dit virus? Hebben we volledig afscheid genomen van dit theologiseren, of zijn we nog steeds geneigd om de dominee uit te hangen?

In deze onzekere tijd kan geloof troost en houvast bieden en veel gelovigen bieden hulp aan mensen in nood en eenzaamheid door boodschappen te doen of kaartjes te sturen. Maar wat het geloof niet meer lijkt te doen – althans niet in de weldenkende gebedshuizen van het Westen – is een verklaring bieden waarom zo’n pandemie ons treft. We horen hooguit dat de huidige onzekerheid ons tot bezinning en dichtbij God kan brengen. Maar geen verklaring, zoals in het verleden wel vaak werd verkondigd door de kerk.

Ik moest hieraan denken toen ik zo’n citaat uit het verleden aantrof, te midden van de grillige ‘Spaanse’ influenza in 1919. Daar zouden 650.000 Amerikanen aan overlijden en het aantal wereldwijde slachtoffers bedroeg ongeveer 50 miljoen.

De Bijbel misbruiken

Henry Peter Oggel, redacteur van de Nederlandstalige Volksvriend in mijn geboortedorp Orange City in Iowa, kon het theologisch duiden. Oggel greep terug op de Amerikaanse Burgeroorlog die hij had meegemaakt. Toen Zuiderlingen de Bijbel misbruikten om de zondige slavernij te rechtvaardigen had God hen ook gestraft. Zijn Stem ontketende een bloedige burgeroorlog: ‘En langs die langen en bangen weg kwam het volk tot verootmoediging, en toen werd uitgewischt die afzichtelijke plek op het lichaam en het bestaan van ons dierbaar land’.

Volgens Oggel was de Spaanse influenza ook een straf van God. Oggel had jarenlang gestreden voor drooglegging en tegen drankmisbruik: ‘Een onzer eigen zonden is geweest de zwarte drankflesch en het schuimend bierglas, de stokerijen en de brouwerijen’. Zij ‘verwoesten’ voor velen ‘het geluk des levens en deed onsterfelijke zielen stranden op de kusten der eeuwigheid’. Ook hier probeerden de tegenstanders van het verbod op drank het ‘te beplakken met aanhalingen uit het Heilig Bijbelboek’.

Daarom moest, schreef Oggel, ‘Hij die alles hoort en ziet ook ons bezoeken met Zijne tuchtiging. En zoo is het geschiedenis geworden dat om deze en andere Nationale zonden ook wij bij den oorlog betrokken werden en ook hier te lande de vele duizenden het slachtoffer zijn geworden van de Spaansche Influenza’.

Oggel eindigde met de hoop dat men tot inkeer zou komen. ‘Opdat ons niet wat ergers overkome!’

Niet alles wat hij schrijft is ons vreemd. Zijn oproep tot ootmoed vinden we ook in onze eigen tijd terug – het valt mij op hoe het virus overal de samenleving tot bezinning noopt. Maar andere aspecten van Oggels analyse spreken ons minder aan.

De toorn en angst voorbij

De meeste gelovigen in Europa of Noord-­Amerika zullen niet gauw zeggen dat God ons bezoekt ‘met Zijne tuchtiging’. Misschien zijn we vooral de toorn en de angst voorbij. Als God er is, dan is God een God van liefde. Dat God ziekte de wereld instuurt (of toelaat) om ons te kastijden vinden we heel problematisch, zo niet verwerpelijk. Deze moderne opvatting is overigens deels mogelijk gemaakt door het feit dat de drievoudige ellende van weleer – oorlog, hongersnood en de pest – ons doorgaans niet meer treft.

Ik heb de grootste moeite met die beweringen waar Oggel zijn eigen gelijk bevestigt. Hij is erg happig om de ‘Spaanse influenza’ voor zijn eigen morele karretje te spannen – en in te zetten tegen zijn politieke tegenstanders. Aan deze theologische verleiding is in het verleden te vaak toegegeven.

Maar dit is niet alleen een theologische verleiding. Ook vandaag de dag geven velen toe aan deze verleiding en wordt het coronavirus ingezet om ons eigen gelijk te krijgen op allerlei gebieden – economie, klimaat, gezondheid, staat van de samenleving – waardoor dit virus eerder onze standpunten verhardt dan verzacht. In dit opzicht zijn we misschien niet veel verder gekomen dan Oggel in 1919. 

James Kennedy is een Amerikaanse historicus en decaan van het University College Utrecht. In Trouw geeft hij  om de week zijn visie op de Nederlandse samenleving.  Lees hier meer columns van James Kennedy.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden