Een schaapherder op de Soerendonkse Heide. Beeld Merlin Daleman

Opinie Natuur

Alleen stikstofaanpak redt de heide niet, we hebben schaapherders nodig

Het is onbegrijpelijk dat er nog steeds geen beleid is om alle heiden in Nederland te gaan begrazen, aldus Sjraar van Beek en Kees van Hee van de Vereniging Gescheperde Schaapskudden Nederland

Nu het hele land in de ban is van de stikstofcrisis, verbazen schaapherders zich erover dat de telefoon niet roodgloeiend staat. Beperken van de uitstoot is nodig, maar helpt voorlopig weinig aan herstel van kwetsbare natuur, zoals heide. Waarom heeft niemand het over de meest voor de hand liggende oplossing? Schapenbegrazing!

Het is waar dat vooral heide het moeilijk heeft door de hogere stikstofuitstoot. Maar stikstof is niet het ­belangrijkste probleem. Alleen stikstofuitstoot te beperken is ook niet de bes-te oplossing, en zeker niet de snelste.

Heide is juist ontstaan door begrazing met schaapskuddes en was ­eeuwenlang de leverancier van mest, wol en vlees. Zonder schapenmest was op de schrale zandgronden geen akkerbouw mogelijk. Met de opkomst van kunstmest waren de heides niet meer nodig voor mestproductie. Toen ook de prijzen van wol en vlees daalden, viel er op de hei niets meer te verdienen. ­Herders verdwenen en de heides werd ontgonnen of bebost. Dat ging in de twintigste eeuw zo snel dat de laatste heides dreigden te verdwijnen. In 1961 werden de laatste heidegebieden tot ­reservaat verklaard, nog maar 50.000 van de ooit 800.000 hectare.

Zo leek de laatste heide behouden. Maar zonder grazend vee verdwijnt de heide langzamerhand. Grassen nemen het over, bomen en struiken komen op. De toenemende stikstofuitstoot versnelt dit proces. Er komt steeds meer gras en bos en de typische heideflora en -fauna verdwijnen.

Knokken voor bestaan

Natuurbeheerders zagen in de jaren ­zeventig al dat dit niet goed kon gaan, maar herstel kwam langzaam op gang. Men zocht het vooral in cultuurtechnische maatregelen als plaggen, maaien en later ook bekalken. Gek genoeg maar mondjesmaat in begrazen met schaapskuddes. Dit terwijl er vanaf de jaren tachtig een nieuwe generatie herders met passie aan de slag ging voor vaak weinig geld en weinig zekerheid. Deze nieuwe herders moesten knokken voor hun bestaan.

Waar men wel aan de slag ging met begrazing door een kudde die gescheperd was – begeleid door een herder – knapte de heide vaak snel op. Al groeien de grassen in de heide harder dan vroeger, voor een kudde is dat geen enkel probleem. De schapen eten de grassen met plezier en bieden zo weer ruimte aan kiemende heide en de daarbij ­horende bijzondere flora en fauna.

In een aantal gebieden in Nederland ligt de heide er weer heel behoorlijk bij. Geen monotone paarse vlakte, zoals ontstaat na maaien en plaggen, maar mozaïekheide met veel variatie en dus veel biodiversiteit.

Ondanks lokale successen ontwikkelen overheid en natuurorganisaties nog steeds geen beleid om nu eens alle heiden in Nederland te gaan begrazen. Veel terreinen blijven er desolaat bij liggen: overgroeid met gras en boomopslag, waar zeldzame insecten, maar ook adders, slangen en hagedissen verdwijnen. In die overgroeide terreinen slaat het effect van de royale hoeveelheid stikstof uit de atmosfeer de laatste jaren extra hard toe.

In 2015 kwam de Programmatische Aanpak Stikstof. Schapenbegrazing was daarin een van de maatregelen voor de verwaarloosde hei. Maar de planvorming duurde lang en er kwamen nog stroeve aanbestedingsprocedures achteraan. Pas recentelijk ging men op een fors aantal nieuwe terreinen aan de slag. Maar lang niet overal.

Het is echt onbegrijpelijk dat het ­inzicht zo langzaam doordringt dat de heide gewoon weer een met schaapskuddes begraasd landschap moet worden. De ecologische kennis is er allang, maar de overheid heeft decennialang de natuurgelden afgeknepen. Daarbij waren de schaapskuddes vaak de sluitpost.

Dat beleid komt nu als een boemerang terug. Door de uitspraak van de Raad van State zijn allerlei vergunningen opgeschort voor met name economische activiteiten bij natuur. Voor heide is de oplossing echter simpel: begrazen, net als vroeger.

Zelfs als de stikstofuitstoot niet of weinig omlaaggaat, valt de heide zo te herstellen en te behouden. Dat moet een permanente maatregel zijn waarbij de herders die dit vakkundig doen, moeten kunnen rekenen op standvastig beleid. De herders zijn er klaar voor.

Lees ook:

Minister Schouten moet een slecht rapport voor de Nederlandse natuur naar Brussel sturen

Het gaat niet goed met de natuur in Nederland. Dat schrijft minister Carola Schouten van landbouw, natuur en voedselkwaliteit in een brief aan de Tweede Kamer.

Spoedwet stikstofmaatregelen aangenomen in Eerste Kamer met steun van rechts

Het kabinet slaagt voor de eerste serieuze test in de Eerste Kamer. Voor het eerst sinds de coalitie er geen meerderheid meer heeft, heeft de senaat met een belangrijke wet ingestemd. 

Help het schaap de winter door

Met leedwezen in de krant gezien dat het niet goed gaat met de ‘gescheperde schaapskuddes’ en hun herders. Dat er zelfs acties nodig zijn om ‘herders de winter door te helpen’. Al langer leven herdersgezinnen niet meer van de zuivere scheerwol van hun dieren, het vlees en de melk, om over die prima schapenmest nog maar te zwijgen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden