null Beeld

ColumnIrene van Staveren

Al eeuwenlang draait geld om schulden

Irene van Staveren

Waar komt geld eigenlijk vandaan? Historisch gezien denken velen dat geld de wereld in is gekomen om ruil te vergemakkelijken. Want het is natuurlijk nogal onhandig als je een timmerman een nieuwe deur wilt laten maken in ruil voor een geit, maar die geen behoefte heeft aan jouw geit maar aan kleding voor zijn kinderen. Adam Smith geloofde heilig in dit verhaal. Maar historisch gezien is het flauwekul. De volgorde klopt namelijk niet. Er bestond al lang geld voordat we na de middeleeuwen langzaam maar zeker steeds meer op de markt begonnen te vertrouwen voor onze levensbehoeften.

Waarom geld dan uitgevonden is, als het niet voor ruil was? Daar zijn twee antwoorden van historici en antropologen op. Het eerste is dat geld het gevolg van schuld was. Mensen hebben door de eeuwen heen altijd schulden gemaakt, en die schulden liepen op en werden bijgehouden via de kerfstok of met andere rekeneenheden. Op een gegeven moment moest die schuld een keer afgelost worden. En de schuldeiser bepaalt doorgaans hoe.

Als die niet zit te wachten op een geit of kinderkleertjes dan zal er toch iets met vastere waarde geleverd moeten worden. Of, en dat gebeurde natuurlijk ook vaak, schulden werden tegen elkaar weggestreept. En dan hoefde alleen het verschil nog betaald te worden. Schulden werden trouwens ook wel voldaan in arbeid – soms ook kinderarbeid.

De familiestamboom van de kant van mijn vader is eens uitgeplozen en daarin bleek er ene Hendrik van Staveren te Rotterdam geweest te zijn die visserman aan de Rotte was en jong stierf, vlak na de dood van zijn vrouw. Hij liet een aantal jonge kinderen achter. En schulden. Het archief liet zien wat zijn vissersspulletjes waard waren en de som daarvan was lager dan wat zijn schuldeisers nog tegoed hadden. Dus moesten de kinderen uit werken gaan in het huishouden van de schuldeiser. Dat was helemaal niet zo lang geleden: halverwege de 19de eeuw.

Nationale valuta

Het tweede antwoord op de vraag waar geld dan wel voor uitgevonden is betreft niet de markt maar de staat. Met de opkomst van natiestaten werden legers geprofessionaliseerd. Dat betekende dat soldaten nu met nationale valuta betaald moesten worden. Dus moesten overheden belasting gaan heffen in cash om muiterij te voorkomen. En dat zorgde op zijn beurt ervoor dat de bevolking gedwongen werd om loonarbeid te verrichten. Op zijn minst voor een paar weken of maanden per jaar, om die belasting op te kunnen brengen.

Hoe zit het vandaag de dag met geld? We hebben nog steeds veel private schulden, in Nederland zelfs relatief meer dan elders. Want geld komt vandaag voor ruim 90 procent in de economie door bankkrediet. En die schuld moet met rente terugbetaald worden.

Een nieuw idee, dat in een proeffase zit bij De Nederlandsche Bank (DNB), is digitaal geld op een rekening bij de nationale centrale bank. Dan kunnen we een rekening openen bij DNB en er geld opzetten, in de vorm van een digitale munt, en vanaf halen. En kan de overheid er ook geld opzetten, bijvoorbeeld de kinderbijslag of de huurtoeslag.

Een digitale portemonnee dus. Als vervanging van het vroegere contante geld. Dat kan een stukje geldomloop bij de banken weghalen en daarmee ook de afhankelijkheid van bankkrediet verminderen. Ik ben erg benieuwd naar de proef hiermee.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden