Tien geboden

'Acteurs jatten alles bij elkaar - inspiratie heet dat in onze kringen'

Carly Wijs: "Acteurs jatten alles bij elkaar - inspiratie heet dat in onze kringen."Beeld Mark Kohn

Carly Wijs (Amsterdam, 1966) is actrice en theatermaakster. Ze speelde onder andere in de tv-series 'Pleidooi' en 'Divorce'. Onlangs debuteerde ze als romancier met 'Het twijfelexperiment'. Carly Wijs woont en werkt in Molenbeek, Brussel.

I Gij zult de Here uw God aanbidden en hem liefhebben met geheel uw hart, geheel uw ziel en met al uw krachten
"Op een dag zei een klasgenootje op de lagere school tegen me dat God niet bestond. Ik was in shock. 'Pas nou toch op', riep ik, 'hij kan je horen!' Dat hadden mijn ouders ons verteld. God was overal, God was groter dan alles. Later kwam ik erachter dat mijn vader en moeder zelf niet eens in God geloofden - ze wilden ons gewoon een degelijke katholieke opvoeding meegeven.

Alhoewel ik braaf tot mijn veertiende bij het kerkkoor heb gezongen, was ik langzaam maar zeker toch in een ander segment beland. Ik ging jointjes roken, kreeg atheïstische vriendinnen en - dat vooral - ik begon beetje bij beetje te begrijpen hoe het heelal in elkaar zit. Er was geen aha-moment, geen breuk; het geloof werd gewoon langzaam uitgewist."

II Gij zult de naam van de Heer uw God niet zonder eerbied gebruiken
"Als het alleen maar bedoeld is om mensen te kwetsen is dat natuurlijk heel vervelend, maar een provocatie kan wel degelijk nuttig zijn. Ik vond het goed dat Hans Teeuwen (tijdens een uitzending van 'Pauw', 13 april 2016, AV) een oproep deed om Erdogan zo grof mogelijk te beledigen.

Het gaat niet om de Turkse president, het gaat om de verdediging van ons recht om te mogen zeggen wat we willen. Het is misschien niet nodig om Erdogan een geitenneuker te noemen, maar het lijkt me nog minder nodig om een Nederlands staatsburger op te laten pakken omdat haar tweets je niet bevallen.

"Het zijn ingewikkelde tijden. Iedereen lijkt zijn hakken in het zand te hebben gezet. Aan de ene kant staan de hopeloze losers die bereid zijn zichzelf op te blazen om hun gelijk te halen, aan de andere kant bevinden zich bevoorrechte burgers die weigeren te erkennen dat er wel degelijk een tweedeling bestaat. Er zijn groepen die er alles voor over hebben om vluchtelingen op te vangen en er zijn lui die brullen dat onze cultuur daarmee in gevaar komt.

"In Nederland dreigen schrijvers als Leon de Winter en Jessica Durlacher hun uitgeverij te verlaten omdat De Bezige Bij van plan is een boek van 'de antisemiet Abou Jahjah' uit te geven. Belachelijk. Ik lees de columns van Abou Jahjah in De Standaard en alhoewel ik het vaak niet met hem eens ben, weet ik één ding zeker: die man is géén antisemiet. Hij is een antizionist, dat is waar, maar dat maakt hem toch niet meteen een antisemiet?

"Sterker nog: ik vermoed dat Abou Jahjah zijn Joodse buren zou verdedigen als het erop aankomt. Die schrijvers hebben hun mond vol van Verlichtingsidealen, maar als ik hier één kind van de Verlichting moet aanwijzen dan is het wel Abou Jahjah.

"Hij is intelligent, hij kan een ander geluid laten horen, de discussie breder trekken. Dáár zou ik op ingaan. Een goede polemiek voeren is altijd beter dan een poging doen de ander monddood te maken."

III Gij zult de dag des Heren heiligen
Niets doen is heerlijk. Soms zeg ik tegen mijn zoon van tien dat hij even voor zich uit moet gaan zitten staren op de bank. Geen tv, geen iPad, niks. Ga je maar vervelen. Uit verveling wordt kunst geboren."

IV Eer uw vader en uw moeder
"Mijn moeder wordt dit jaar negentig. Ze woont alleen, doet alles nog zelf. Toen ik laatst bij haar op bezoek was geweest en alweer in de auto zat, wilde ze nog iets tegen me zeggen en rende zó de straat over! We dachten allemaal dat de dood van mijn broer - hij is anderhalf jaar geleden aan kanker overleden - voor haar het begin van het einde zou betekenen, maar het lijkt erop dat ze dit verlies een plaats heeft kunnen geven. Ik denk dat het de kleinkinderen zijn die haar nu zoveel geluk bezorgen.

"Het huwelijk van mijn ouders was niet erg goed. Daar kwam ik vooral achter toen ik op mijn zestiende bij mijn oom en tante in Wassenaar ging wonen. In hun huis heerste een andere atmosfeer, die twee mensen leken het juist leuk te vinden om bij elkaar te zijn. Die verhuizing betekende voor mij sowieso een omkering.

Carly WijsBeeld anp

Ik was in mijn puberteit heel depressief. Ik werd vaak al wakker met zo'n donker, zwart gevoel. Als ik nu naar pubers kijk, denk ik: wat zielig, al die ellende waar jullie nog doorheen moeten... Voor mij was op een andere plek gaan wonen mijn redding. En ouder worden, dat helpt ook.

"Toen hun kinderen volwassen waren, zijn mijn ouders uit elkaar gegaan. Voor mijn moeder was het een catastrofe, ze had het gevoel haar standing kwijt te raken, maar de komst van de kleinkinderen, kort na de scheiding, bleek juist het begin te zijn van de allergelukkigste periode in haar leven.

"Mijn vader is tien jaar geleden overleden. Hij wilde een tijdje geen contact met zijn kinderen hebben omdat hij vond dat wij tijdens de scheiding te veel partij voor onze moeder hadden gekozen. Hij was een emotionele man. Hij kon ongelooflijk bevriend met iemand zijn en het volgende moment opeens razend worden.

Het is tussen ons uiteindelijk nog goed gekomen. Ik herinner me het moment nog heel goed waarop ik weer voluit 'papa' zei. Dat gebeurde toen mijn zoon was geboren. Ze dachten dat hij een zware hartafwijking had, dus verhuisden we van de ene gespecialiseerde afdeling naar de andere. Hij werd aan alle mogelijke apparaten gekoppeld en ik, uitgeput van de bevalling, kreeg te horen dat mijn kind misschien niet zou blijven leven...

"Uiteindelijk kwamen we in het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis terecht, waar na wéér een onderzoek bleek dat hem toch niets mankeerde. Precies op dat moment, toen mijn zoon niet langer aan van alles en nog wat vast zat en hij bij mij in bed werd gelegd zodat ik hem kon voeden, zag ik mijn vader achter het raam verschijnen. 'Papa!', riep ik. Het was een heel oud gevoel, iets wat hoort bij de overtuiging dat nu alles goed zou komen."

V Gij zult niet doden
"Toen ik de opsporingsfoto van Abdeslam (verdacht van betrokkenheid bij de aanslagen in Parijs, november 2015, gearresteerd in Molenbeek op 18 maart 2016, AV) zag, dacht ik: ik ken die man... Die jongens woonden hier letterlijk bij mij om de hoek. Ik ga niets goed praten - het zijn vervelende klootzakken die wat mij betreft de rest van hun leven in de gevangenis mogen doorbrengen - maar ik vind wel dat we ons heel goed moeten afvragen hoe het allemaal zo ver heeft kunnen komen. Er is namelijk een bepaalde biotoop voor nodig om dit soort losers te kweken.

"Laten we nog eens goed naar Molenbeek kijken. Naar Brussel. Misschien zelfs naar heel België, of Europa... Die radicalisering heeft weinig met religie te maken; het gaat vooral over macht.

Neem die Syriëgangers. Hier bungelden ze aan de onderkant van de maatschappij en daar stonden ze ineens bovenaan de pikorde. Hier arm en werkloos, daar een eigen appartement, een jeep en een paar slavinnen. Kleine moeite om jezelf daarvoor voortaan strenggelovig te noemen. En wat denk je van het machtsgevoel als je met een bomvest aan een metrostation binnenloopt? Of met een kalasjnikov de terrasjes afschuimt? Of een dagenlange lockdown van Brussel veroorzaakt?

"Het is zo triest allemaal, ik weet ook niet hoe het verder moet. Ik praat met mijn moslimburen, we drinken samen koffie. Meer dan vóór de aanslagen. Dat doe ik omdat ik wil weten hoe men denkt. En ik wil dat anderen weten hoe ik denk. Jezelf in de ander kunnen herkennen maakt de samenleving misschien iets veiliger."

VI Gij zult geen onkuisheid doen
"Over seksualiteit werd vroeger bij ons thuis niet gepraat. We leefden in strikt gescheiden werelden, wat dat betreft. Mijn vader zei: 'Ik weet toch wel dat je het doet, maar ik zal het je zo moeilijk mogelijk maken'. Dus mochten we niet bij onze vriendjes blijven slapen, bijvoorbeeld.

Mijn zus wilde op haar achttiende met haar vriendje op vakantie. Ze hadden al drie jaar verkering. Het mocht niet. En nog gekker: ze gehoorzaamde ook nog. Zoiets zou in deze tijd ondenkbaar zijn. Ik deed dingen stiekem natuurlijk, maar dat is het fijne van een katholiek geloof: goed en fout kunnen makkelijk naast elkaar bestaan. Zonden worden je zomaar weer vergeven. Katholieken hoeven niet hun leven lang zo'n zware Statenbijbel op hun rug mee te zeulen."

Tekst loopt door onder foto.

V.l.n.r. Suus Zeelenberg, Dirk Zeelenberg, Carly Wijs en Waldemar Torenstra op de rode loper van het Televizier-Ring gala.Beeld anp

VII Gij zult niet stelen
"Acteurs jatten alles bij elkaar - inspiratie heet dat in onze kringen. Je verbindt twee dingen en creëert daarmee iets nieuws. Dat is iets anders dan letterlijk kopiëren, wat iedere beginnende toneelspeler doet. Je zwemt namelijk in een onbekende oceaan en je hebt geen idee welke kant je op moet gaan. Dus doe je alsof. Doen alsof is het voorstadium van het echte weten. Als je eenmaal zelf een antwoord hebt gevonden, hoef je niet langer een ander na te doen."

VIII Gij zult tegen uw naaste niet vals getuigen
"Er zitten autobiografische elementen in 'Het twijfelexperiment', maar ik heb geprobeerd die zo goed mogelijk te vervormen. Ik heb, net als mijn hoofdpersoon, een gehandicapte zus. En wat ook klopt, is dat ik mij weleens heb afgevraagd of ze ons misschien voor de gek hield. Ik heb dat toen heel even gedacht, maar voor de hoofdpersoon van mijn roman is dit het beginpunt van een groot wetenschappelijk onderzoek.

"Natuurlijk dacht ik als meisje weleens: ik wou dat je niet bestond. Maar die gedachte had ik net zo goed bij mijn normale broer en zus. Ik geloof niet dat ik geleden heb onder de handicap van mijn zus. Zo heb ik het nooit ervaren in elk geval. Maar het zou kunnen, hoor... Misschien ben ik als kind aandacht tekortgekomen en is dat gegeven nu op slinkse wijze in dit boek beland."

IX Gij zult geen onkuisheid begeren
"Ik was de midlifecrisis van Tom Jansen (acteur, AV). Hij was eenentwintig jaar ouder dan ik. Over het waarom van de scheiding zou ik je van alles kunnen vertellen, maar uiteindelijk denk ik toch dat het leeftijdsverschil ons heeft opgebroken. Toen ik zesendertig was, wilde hij het een beetje rustiger aan gaan doen, maar ik was er absoluut nog niet aan toe om over mijn pensioen na te gaan denken.

"We waren allebei lang boos en verdrietig, maar nu kunnen we inmiddels weer heel goed door één deur.

"Ik wilde heel graag kinderen, maar met Tom lukte het niet. In de periode na mijn huwelijk werd ik ineens zwanger van iemand met wie ik helemaal niet wilde zijn, althans niet voor langere tijd. Aardige man. Leuk. Voor één keer. Ik kreeg een miskraam, dacht ik, maar toen ik na een tournee door Amerika en Portugal bij de gynaecoloog op controle ging, bleek ik toch nog zwanger te zijn.

In het begin heb ik heel wat tranen geplengd. Dit was zó niet het leven waarvan ik had gedroomd: achtendertig, ongehuwd en zwanger. Maar toen ik tijdens een echoscopie het hartje hoorde kloppen was het in één keer klaar met mijn verdriet. Er is iemand.

"Godfried is inmiddels tien jaar oud. Het is fantastisch om zijn moeder te zijn. De vader is nooit in beeld geweest. Hij heeft het kind erkend, financiële steun toegezegd, maar wil hem niet ontmoeten. Raar hè? Dat vind ik nou ook...

"Ik heb al zoveel liefde van hem gekregen, zoveel aandacht. De zorg voor mijn zoon heeft het verlangen naar een partner minder urgent gemaakt. Waarom zou ik de deur openzetten en alles overhoop laten gooien? Ik mis die vorm van intimiteit ook niet. Vrouwen kunnen in een seksuele winterslaap komen; zodra er een geschikte partner in beeld is, gaat alles weer aan.

"Mannen hebben een andere biologische drang. Die móeten gewoon. Het lastige is dat je in deze overgeseksualiseerde wereld bijna verdacht bent als je even niet meedoet. Dan ben je al snel gefrustreerd of frigide.

"Ik heb niet zo'n zin om te zoeken, maar ik kan er tegelijkertijd wel naar uitkijken dat ik op een dag samen met een leuke man besluit om een fietstocht door de Pyreneeën te maken en dan 's avonds in een leuk hotelletje logeren of zo. Ik las ergens dat de mens, mits gezond, tussen zijn vijftigste en zeventigste het gelukkigst is. Ik ben dus optimistisch gestemd. Het beste moet nog komen."

X Gij zult niet begeren wat uw naaste toebehoort
"Jaloezie is sterk verbonden met onzekerheid en vaak is het zo dat onzekerheid afneemt naarmate je ouder wordt. Dus ja, ik word minder jaloers. Het wordt op den duur ook veel te vermoeiend om dat soort emoties levend te houden.

"Ik heb sinds de dood van mijn broer veel meer het gevoel dat ik de dag moet plukken. Onlangs realiseerde ik me dat ik veel dingen niet afmaak - hier in huis bijvoorbeeld zijn de laatste plinten nooit geschilderd. Ik weet zeker dat dit te maken heeft met het idee dat ik dan klaar ben, dat er geen ruimte meer is voor verbetering. Begrijp je?

"Mijn broer, die niet dronk of rookte, kreeg op zijn vijfenvijftigste kanker. Het kan dus zomaar, elke dag, afgelopen zijn. Waar wacht ik op? Ik moet niet met ongeverfde plinten blijven zitten. Niks volgende week, of dat komt nog wel een keer. Ik moet nú zorgen dat het goed is."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden