OpinieAbraham Kuyper

Abraham Kuyper vertrouwde de katholieken nooit

Abraham Kuyper was, in tegenstelling tot wat Hans Goslinga beweert, net zo antipapistisch als andere voormannen van de ARP, betoogt voormalig Trouw-redacteur Ton Crijnen, die medeauteur is van een biografie over Herman Schaepman die eind volgend jaar zal verschijnen.

In zijn beschouwing over Abraham Kuyper (de Verdieping, 1 november) beschreef columnist Hans Goslinga ook de relatie van de ARP-leider ten opzichte van de rooms-katholieken. Volgens hem rekende Kuyper daarbij het katholicisme met het protestantisme en het liberalisme tot de ‘grondtonen van de natie’. Daarmee ontdeed hij, aldus Goslinga, het antipapisme, dat in zijn achterban nog sterk aanwezig was, van zijn scherpe kanten. Dit lijkt me een wat al te rooskleurige beschrijving van Kuypers houding tegenover het katholieke volksdeel. In werkelijkheid was de oprichter en leider van de ARP lange tijd even antipapistisch als de rest van de antirevolutionairen.

Hoe sterk de haat onder protestanten tegen de katholieken was, bleek bijvoorbeeld in 1872. Toen vierde men op 1 april dat driehonderd jaar geleden Den Briel door de Watergeuzen was ingenomen. De meeste katholieken weigerden aan de festiviteiten deel te nemen omdat bij diezelfde gelegenheid ‘hun’ martelaren van Gorinchem door de Geuzen waren vermoord.

Op diverse plaatsen boven de grote rivieren gooiden protestanten bij katholieke inwoners die de vlag niet uitstaken, de ruiten in, vernielden meubilair en molesteerden de bewoners. En voor het huis van de katholieke BN’er Alberdingk Thijm in Amsterdam zong een protestantse menigte dreigend: “Als Thijm niet vlagt, dan gaat-ie in de gracht”. Kuyper zweeg.

Ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de ARP is in het gebouw van de Tweede Kamer een beeltenis onthuld van de AR-voorman Abraham Kuyper.

Ook in zijn ogen waren de katholieken lange tijd een uiterst onbetrouwbare bevolkingsgroep die men voortdurend in de gaten diende te houden. Want, zo schreef hij medio 1879 in het partijprogram van de ARP: “Onder leiding van de jezuïeten heeft men zich vanuit Rome op onze vernietiging toegelegd”. En Kuypers recentste (2007) biograaf, Jeroen Koch, liet weten: “Al onderkende hij later de gemeenschappelijke ‘wortel’ des geloofs (…) helemaal vertrouwen zou hij zijn roomse ‘geloofs-wortelgenoten’ nooit.”

Vanaf de zijlijn

Het antipapisme van Kuyper overtrof zelfs dat van De Savornin Lohman, lange tijd zijn strijdgenoot in politiek en godsdienstig opzicht. De toekomstige oprichter van de CHU was evenmin van grote liefde voor het katholicisme bezield. Hij begreep echter veel eerder dan Kuyper dat politieke samenwerking met de ‘roomsen’ het enige middel was om de toenmalige liberale hegemonie in het parlement te doorbreken. Daarnaast was Lohman beter dan Kuyper in staat personen en zaken van elkaar te scheiden. Hiervan getuigde zijn vriendschap met Herman Schaepman, de katholieke coryfee in de Kamer, die ten onrechte door veel historici naar het tweede plan wordt verwezen.

Het eerste protestants-roomse kabinet onder Mackay (1888-1891), dat Schaepman en Lohman met veel moeite tot stand brachten, werd door Kuyper vanaf de zijlijn in alle opzichten tegengewerkt. Hierna duurde het tien jaar voordat de politieke coalitie was hersteld. Ondanks voortdurend aandringen van Schaepman hield Kuyper de boot hardnekkig af. De diepe antipaapse weerzin van deze ‘klokkenist der kleine luyden’ speelde daarbij een belangrijke negatieve rol.

Zo weigerde de ARP’er tot 1887 regelmatig om de katholieken electoraal te steunen, terwijl hij wel ­gretig gebruikmaakte van de stemmen die hij van deze zijde kreeg.

Nog lang speelden bij hem anti-katholieke sentimenten een rol. Zo betoogde hij in de zesde van zijn ­befaamde Stone-lezingen die hij in oktober 1899 in het Amerikaanse Princeton hield: “Rome’s wereld­beschouwing vertegenwoordigt een oudere en daarom lagere ontwikkelingsphase in de geschiedenis der menschheid. Het Protestantisme is daarna gekomen en neemt dus geestelijk een hooger standpunt in.”

Eindelijk begrip

Ten slotte kwam het eind jaren negentig opnieuw tot protestants-roomse samenwerking, in 1901 ­resulterend in een tweede confessioneel kabinet. Kuyper werd daarvan premier. Ook hij had na lang wikken en wegen eindelijk begrepen dat ­samenwerking met de rooms-katholieken de enige manier was om aan de macht te komen. Al stipuleerde hij dat er in zijn ministersploeg hooguit enkele katholieken mochten zitten.

Lees ook:

Abraham Kuyper, ’s lands eerste anti-populist, wist een eeuw geleden al dat polarisatie niet loont

Honderd jaar geleden stierf Abraham Kuyper. Is zijn erfenis nog zichtbaar in de hedendaagse politiek?

Johan Snel schreef een biografie over staatsman Abraham Kuyper: ‘Hij was de eerste echte democraat’

Abraham Kuyper was een radicaal democraat, schrijft historicus Johan Snel in zijn biografie over de gereformeerde staatsman, die een eeuw geleden overleed. ‘In een puur calvinistische samenleving zou hij zich diep ongelukkig hebben gevoeld.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden