Aan uitruilen kleven risico's

Het regeerakkoord wordt uitgereikt aan de pers. Beeld anp
Het regeerakkoord wordt uitgereikt aan de pers.Beeld anp

Het nieuwe kabinet is tot stand gekomen door het uitruilen van onderwerpen. VVD en PvdA hebben geen waterige compromissen gesloten, maar elkaar onderwerpen gegund. Voor de PvdA is er de hypotheekrenteaftrek, een kinderpardon en inkomensnivellering. De VVD heeft een hervorming van de arbeidsmarkt gekregen, een streng immigratiebeleid en bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking. Je lijdt pijn op het ene onderwerp en incasseert je winst op het andere onderwerp. Het is nieuw en verfrissend, maar er zijn ook risico's.

HANS DE BRUIJN en HOOGLERAAR BESTUURSKUNDE AAN DE TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT

Een eerste risico: je weet niet wie de meeste pijn gaat lijden. Bij een compromis is er voor beide partijen een beetje pijn. Bij uitruilen is per onderwerp de pijn voor één partij. Het beeld is nu dat de pijn evenwichtig is verdeeld, maar dat beeld gaat natuurlijk veranderen. Bepaalde onderwerpen zullen in de komende jaren meer en andere zullen minder aandacht krijgen - en niemand weet welke dat zijn.

Zal de inkomensnivellering tot grote weerstand leiden - waardoor het beeld ontstaat dat de VVD te veel heeft moeten inleveren? Of blijken de bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking erg onaangenaam - en is het beeld dat de pijn vooral bij de PvdA ligt? We weten het niet, we weten alleen dat het evenwichtige pakket van vandaag morgen onevenwichtig kan zijn. Dat kan een drama worden en de eerste episode in dat drama maken we nu al mee: de inkomensafhankelijke zorgpremie roept het beeld op dat het tweede kabinet- Den Uyl er dan toch is gekomen.

Een tweede risico: de winst is ongelijk verdeeld in de tijd. Tegenover pijn staat winst, maar die wordt op verschillende momenten uitgekeerd. Neem het kinderpardon. Dat zal, neem ik aan, binnen anderhalf jaar zijn geregeld en dat zal de PvdA veel voldoening geven. In ruil daarvoor wordt illegaliteit strafbaar. Dat is geen klein ding en met die maatregel moet de PvdA instemmen, ook in de jaren na het kinderpardon. Je hebt het linkse feest gehad en dan moet je nog jarenlang je steun geven aan het rechtse feest - terwijl schrijnend geval na schrijnend geval zich aandient. Dat kan zo maar voorbij de pijngrens zijn.

Een derde risico: je hebt geen inhoudelijke argumenten voor je keuzes. Nu verdedigen Rutte en Samsom zich nog met de taal van de onderhandelaar: het 'totaalpakket', elkaar 'wat gunnen', 'uitruilen'. Maar voor iedere individuele maatregel moet je ook inhoudelijke argumenten hebben. Bij een uitruil is dat lastiger dan bij een compromis. De VVD moet links beleid gaan verdedigen, de PvdA rechts beleid - beide coalitiegenoten kunnen zich niet steeds op het 'totaalpakket' blijven beroepen. De burger wil inhoudelijke argumenten horen, geen taal van de onderhandelaar. Hoe vaker hij die hoort, hoe sterker het beeld van koehandel.

Een vierde risico: een uitruil-akkoord is inflexibel. Als de grote onderwerpen zijn uitgeruild, ontstaat een bouwwerk, waar je niet makkelijk iets aan kunt veranderen. Iedere verandering heeft immers grote gevolgen. Stel dat de PvdA onder grote druk komt te staan van haar linkerflank en alsnog af wil van de strafbaarstelling van illegaliteit. En stel dat het kinderpardon dan al geregeld is. Dan wordt wijziging van dit kabinetsvoornemen heel moeilijk. Of wordt geen strafbaarstelling dan uitgeruild tegen geen inperking van de hypotheekrente-aftrek?

Dat is bijna ondenkbaar: uitruilen betekent dus dat coalitiegenoten in zo'n situatie heel weinig bewegingsruimte hebben. "Ook de VVD is goed voor haar handtekening onder dit akkoord", zei Samsom naar aanleiding van de kritiek vanuit de VVD-achterban op de inkomensafhankelijke zorgpremie. Een volgende keer moet de PvdA zich voor haar moeilijke maatregelen verdedigen, voegt hij er aan toe - geen verandering in het bouwwerk dus. De beeldvorming is zo maar dat je in de tang van de ander zit.

Een vijfde risico: uitruilen activeert de oppositie vanuit het midden. Een VVD-PvdA-kabinet zal altijd last hebben van PVV en SP, of het nu compromissen sluit of uitruilt. Sluiten coalitiegenoten compromissen, dan komen ze uit in het midden en maken ze het de middenpartijen CDA en D66 lastig. Maar ruilen ze uit, dan krijg je uitgesproken links en uitgesproken rechts beleid en bied je de middenpartijen prachtige onderwerpen om zich te profileren. Zie de opwinding over de zorgpremie - voor je het weet, is het beeld dat de middeninkomens alleen veilig zijn bij CDA en D66. Straks moet er gestemd worden over strafbaarstelling van illegaliteit. De PVV vraagt een hoofdelijke stemming aan en de Kamervoorzitter leest de namen van de Kamerleden voor: Pechtold? 'Tegen'. Wilders? 'Voor'. Samsom? 'Voor' - het is uiterst comfortabel voor D66.

Natuurlijk, tegenover deze risico's staat die ene grote kans: een kabinet dat de tegenstellingen in de Nederlandse politiek overbrugt, politieke taboes doorbreekt en doet wat nodig is. Maar om dat beeld te realiseren, is het zaak alert te zijn op de grote risico's van uitruilen door partijen die zo ver van elkaar af staan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden