Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Aan onbegrijpelijkheid valt niet te ontkomen

Opinie

Bert Keizer

Bert Keizer © Trouw
Column

In Trouw van 24 februari zegt Klaas Landman: 'Dat het toeval een verklarende factor kan zijn brengt ons op de verkeerde gedachte dat het toeval zelf een verklaring heeft.' Filosofen hebben het dan over 'contingentie', waarmee ze bedoelen dat het ook anders had kunnen lopen.

Wat had anders kunnen lopen? De Tweede Wereldoorlog, de eerste ontmoeting met je man, het uitsterven van de Neanderthalers, het ontstaan van leven op aarde, de wording van de maan (ingevangen door de aarde of uitgebraakt) en waarom niet het bestaan van het heelal zelf? Had allemaal anders kunnen lopen. We zijn niet op reis, maar op drift. Het komt allemaal nergens vandaan en gaat nergens heen. Aarde koelt af, leven in de diepzee kruipt aan land, evolueert en ziedaar die ene aap die zich al een paar eeuwen op zijn kop zit te krabben met de vraag: wat is hier nou eigenlijk gaande?

Lees verder na de advertentie
Waarom toch, zijn wij door die manifeste wereld van planten en dieren heen gebroken om terecht te komen bij bacteriën en röntgenstralen

Maar één ding is geen toeval, tenminste dat zou je denken. Het gaat om wat de wetenschap na eeuwen van wroeten, gissen, uitproberen, berekenen, gadeslaan, mengen, roeren en nadenken heeft ontdekt. Ik heb het over de wereld van snaren, gavitrons. Higgsdeeltjes , zwaartekrachtslenzen, van de Waalskrachten, donkere materie, zwarte gaten, atomen, elektronen, ionen enz. Kunt u zich daar iets bij voorstellen? Denk erom, een atoom is geen balletje waarbinnen allerlei andere balletjes ronddraaien. Het atoom is nu juist bedacht om de eigenschappen van wat wij als materie ervaren (hout, steen, gas, koek, water) te verklaren. En dat lukt niet door daarbinnen nog meer materie te ontdekken. Fijn, maar ik kan mij zo'n atoom niet voorstellen. Hoe zit dit precies? Als het zo onvoorstelbaar is hoe kwamen wetenschappers er dan op? We stuiten hier op het verschil tussen wat Wilfrid Sellars de 'manifest image' noemde en de 'scientific image'. Ons manifeste wereldbeeld bestaat uit auto's, verkiezingen, huizen, pennen, depressies, smartphones enz. Ons wetenschappelijke wereldbeeld bestaat uit elektromagnetische golven, mitochondriën, nucleotiden enz.

Het vreemde is dat we die manifeste wereld kunnen beïnvloeden door de wetenschappelijke wereld. Al die dingen die we niet zomaar kunnen waarnemen (moleculen en elektromagnetische golven bijvoorbeeld) zijn onmisbaar voor het creëren van smartphones, vliegtuigen, automotoren, kankermedicijnen, krantenpapier enz.

Hondenbrokken

Dieren hebben alleen een manifeste wereld. Een hond kan wel vermoeden dat er een bak met hondenbrokken onder het vloerkleed zit, maar niet dat er onder vloerkleed en hondenbrokken zoiets als moleculen zit. Hoe dat zo gekomen is, dat wij in staat zijn het vloerkleed (geestelijk) op te tillen om te zien wat er onder zit, en de hond niet, is tot nog toe een onbeantwoorde vraag.

Wie begrijpt het manifeste heelal, met sterren op miljoenen lichtjaren afstand?

Let op, nu naderen we het niet-toevallige. De Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga heeft hier een mooi antwoord op. Volgens hem heeft God ervoor gezorgd dat we onder de manifeste wereld (die we delen met de dieren) toegang hadden tot de wetenschappelijke wereld van moleculen enz. God regelde deze ontzagwekkende congruentie tussen onze geest en de diepere wereld om ons heen en dat is dus géén toeval. Dat God hier nodig is komt door het biologisch gesproken overbodige aspect van deze diepere kennis. We hadden deze kennis immers helemaal niet nodig om te overleven. We hadden gewoon kunnen blijven steken in het leven van een hogere primaat die dode soortgenoten opeet in plaats van ze te begraven. Een dier dat bij vuur alleen maar denkt aan vluchten en dat er dus nooit in zal slagen om vuur te 'temmen'.

Nou hebben we ons in de afgelopen 150, of 350 jaar, langzaam losgemaakt uit de Goddelijke omhelzing, en het lijkt me allerminst een opluchting om ons door Plantinga terug in de armen van G. te laten drijven, want zo duidelijk was het daar allemaal niet. Maar dan blijven we wel opgescheept met de onbegrijpelijkheid van ons wetenschappelijke begrijpen. Waarom toch, zijn wij door die manifeste wereld van planten en dieren heen gebroken om terecht te komen bij bacteriën en röntgenstralen. We hadden het toch best goed? Het resultaat is dat we met een dubbele onbegrijpelijkheid zitten.

Want wie begrijpt het manifeste heelal, met sterren op miljoenen lichtjaren afstand? Pascal was de eerste die daar in onbegrijpende angst boven hing. Maar de meesten van ons kunnen ook geen touw vastknopen aan het wetenschappelijke heelal, met die Higgsdeeltjes, neutrino's en kwantumeffecten.

Bert Keizer is filosoof en arts bij de Levenseindekliniek. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Lees ook:

Het leven lijkt een schitterend ongeluk. Maar dat idee berust op een denkfout, beweert natuurkundige Klaas Landsman. 'Met toeval heeft het niets te maken.' Hij schreef een boek over dit onderwerp.

Deel dit artikel

Waarom toch, zijn wij door die manifeste wereld van planten en dieren heen gebroken om terecht te komen bij bacteriën en röntgenstralen

Wie begrijpt het manifeste heelal, met sterren op miljoenen lichtjaren afstand?