ColumnHans Goslinga

10 jaar Rutte: in ons land is het Torentje voor de eenvoudige held

De Griekse dichter Kaváfis (1863-1933) schreef: ‘Als ge aan uw reis naar Ithaka begint, bid dan dat de weg lang moge zijn, vol wederwaardigheden en ervaringen’. Het lijkt mij de sleutelzin voor wie zoekt naar de diepere drijfveer van politici die niet uit het zware ambt van premier zijn weg te slaan, in de naoorlogse jaren Drees, Lubbers en Rutte.

De christen-democraat Lubbers, met twaalf jaar nog altijd de langst zittende premier van het land ooit, gaf tijdens zijn ambtsperiode zijn drijfveer graag zo bondig mogelijk weer: ‘We zijn samen onderweg’. Rutte drukte zich vorige week in de Tweede Kamer, aan de vooravond van zijn tienjarige ambtsjubileum, in gelijke zin uit. Natuurlijk had hij wel een idee waar het met Nederland naartoe moet, maar hij voegde er meteen aan toe: ‘Het gaat mij meer om de reis dan om het eindpunt’.

Het verwijt dat hij geen visie heeft, zelfs een Mann ohne Eigenschaften zou zijn, bleek toch een gevoelig punt voor hem. Die kritiek ‘raakt mij wel eens’, zei hij. Zijn visie in een notendop: ruimte voor het bedrijfsleven als schepper van banen, met een sterke, niet per se grote, staat als marktmeester, schild voor de zwakken en verheffer van mensen die achterliggen, zoals migranten en vluchtelingen.

Met zijn visie op Europa vergroot Rutte de afstand tot de populistische partijen

Politiek het meest betekenend in zijn visie op dit moment: de Europese Unie is niet alleen economisch van belang, maar dient ook onze collectieve veiligheid. Een sterkere samenwerking is noodzakelijk vanwege de veranderingen in de machtsverhoudingen in de wereld. Op dit punt, zei Rutte, heeft zijn denken over de EU sinds zijn aantreden in 2010 een ‘echt grote verandering’ ondergaan. Kern daarvan is dat Europa zich geopolitiek krachtiger moet laten gelden.

Rutte vergroot op dit punt de afstand tot de populistische partijen, die op een Nexit aansturen, maar breekt tegelijk met de lijn-Bolkestein, de VVD-leider in de jaren ‘90. Die lijn kwam erop neer dat de EU louter de vrije markt mag dienen. Dat was destijds al een achterhoedegevecht, zij het niet zonder politieke gevolgen. Met zijn uitgesproken scepsis over de Europese integratie hielp Bolkestein een geest uit de fles, die nog altijd rondspookt.

Het verkiezingsprogram van de VVD moet uitwijzen of Rutte en zijn partij de wankelmoedigheid jegens de EU nu geheel voorbij zijn. In een debatje met SP’er Ronald van Raak zei de premier dat hij wel eens de grap maakt dat ‘Europa binnenland’ is, omdat het lidmaatschap van de Europese Raad van regeringsleiders zoveel tijd van hem vraagt. Maar eigenlijk is het andersom: het binnenland is Europa, al zal nog lang niet iedereen dat zo beleven of willen beleven.

Krachtig en langzaam boren in hard hout

De Duitse denker Max Weber beschreef honderd jaar geleden politiek als ‘krachtig en langzaam boren in hard hout’. Dat beeld past goed bij de lang zittende premiers, van wie de regeerstijl prozaïsch is, gespeend van opsmuk en glamour. Drees wandelde, Lubbers karde met een oude Simca door Den Haag, Rutte fietst en gaat ‘naar kantoor’.

Als goed politicus moet je, schreef Weber, beschikken over drie eigenschappen: gedrevenheid, inschattingsvermogen en verantwoordelijkheidsgevoel. Ook dat geldt in grote lijn voor alle drie, met dien verstande dat zij hun gedrevenheid in de geest van Kavafis niet hebben verward met ongeduld of rechtlijnigheid. Daardoor waren zij in staat met verscheidene politieke rivalen samen te werken en, als de omstandigheden erom vroegen, onderweg van coalitiepartner te wisselen.

Een beetje vergeten is dat PvdA-voorman Willem Drees, al ver voordat Wim Kok deze stap zette, met de VVD in een meer-partijenkabinet samenwerkte. Zijn biograaf Hans Daalder zei naderhand: ‘Drees accepteerde de samenleving als veelstromenland en was daarom, over de grenzen van de eigen stroming heen, bereid tot samenwerking’. Dat ging minder zoetsappig dan het lijkt; Drees ging pas akkoord met de VVD als partner, nadat de grootste partij, de katholieke KVP, hem het premierschap had aangeboden. Lubbers voerde twee coalities met de VVD en een met de PvdA aan, Rutte houdt het landsbestuur gaande als leider van wat feitelijk minderheidskabinetten zijn.

De hardlopers zijn in ons pluriforme land doodlopers. Gedreven door ‘heilige onrust over het bestaande’ kunnen politici, zoals Abraham Kuyper, veel teweegbrengen, maar voor het premierschap zijn zij minder geschikt. Kuypers tweede kabinet is er nooit gekomen, net zo min als dat van Joop den Uyl. De katholiek Cals struikelde midden jaren zestig met zijn visionaire programma dat reikte tot het jaar 2000 al na een jaar.

De kern van de zaak is niet wat Weber noemde ‘matte aanvaarding van de wereld’, maar ‘opgewassen zijn tegen de wereld zoals ze werkelijk is, in haar alledaagsheid’. Weber zag het als eenvoudig heldendom daaraan niet te gronde te gaan, maar ondanks alles te zeggen: ‘En toch’.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden