Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Loten is democratischer dan stemmen'

Opinie

Co Welgraven

David Van Reybrouck. © Jörgen Caris
Interview

Overal in Europa zit de democratie ernstig in het slop. Politici zijn deel van het probleem, denkt de Vlaamse publicist David Van Reybrouck. Bestuurders aanwijzen door loting is democratischer.

Een uitspraak van een Belgische politicus gaf David Van Reybrouck de beslissende zet om een essay te schrijven over het failliet van verkiezingen. Bruno Tobback, tegenwoordig voorzitter van de Vlaamse socialisten, gaf eens in een openhartige bui toe voortdurend bang te zijn voor de toorn van de kiezer: "Ik weet perfect wat ik moet doen aan het klimaatvraagstuk, maar als ik dat doe, word ik nooit meer verkozen."

Van Reybrouck: "Dat is precies wat mij tegenstaat. We leven in een tijd van permanente verkiezingskoorts. Vanaf de dag van de verkiezingen zijn politici bezig met de volgende. Dat werkt verlammend. Sociale media als Twitter en Facebook versterken dat effect. Ministers en Kamerleden staan onder permanente druk van één lange opiniepeiling, voortdurend ligt de afrekening van de kiezer op de loer.

Vroeger kon je als politicus een magie hebben die tien, vijftien jaar duurde. Nu mag je blij zijn als je vijftien maanden meegaat. Job Cohen was een bekwaam bestuurder in Amsterdam, maar mislukte in de slangenkuil van de Haagse politiek. Het politieke bedrijf in dit zotgedraaide mediabestel verbrandt in hoog tempo politiek talent en idealisme. Diederik Samsom - een jaar geleden binnengehaald als veelbelovend, nieuw en fris - wordt alweer gezien als een politicus oude stijl."

In uw boek (zie kader onderaan deze pagina) schetst u een apocalyptisch beeld: de parlementaire democratie zoals wij die nu kennen stevent op de afgrond af. Is dat niet een beetje overdreven?
"Het vertrouwen in de democratie is in een vrije val beland, het gaat echt in sneltreinvaart achteruit. Burgers vertrouwen politici niet meer, en omgekeerd. In de Europese Unie is het vertrouwen in de nationale parlementen in tien jaar tijd gezakt van 38 naar 26 procent. Dat is een hallucinant cijfer. De Britse denktank Demos waarschuwt dat in diverse Europese landen de democratie op haar retour is, niet alleen in Griekenland en Roemenië, maar ook in Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Italië. Dat land is onder Berlusconi door corruptie, de macht van de maffia en de verstrengeling van media, bedrijfsleven en politiek al een soort postdemocratie geworden. Democratie is niet langer evident op dit continent. Als we niet oppassen zitten we tussen nu en tien jaar met een aantal niet-democratische EU-lidstaten."

Welke aanwijzingen ziet u dat de democratie in gevaar is?
"De opkomst bij verkiezingen loopt vrijwel overal terug, kabinetsformaties duren steeds langer, en kabinetten sneuvelen steeds vaker tussentijds. Ondanks de opkomstplicht in België stijgt het kiesverzuim. Het heeft 541 dagen geduurd voordat het kabinet van premier Di Rupo was geformeerd: verbijsterend. Overal in Europa zitten regeringen korter. En regeringspartijen worden steeds zwaarder afgestraft bij de eerstvolgende stembusgang. Het democratisch stelsel kraakt in zijn voegen."

Lees verder na de advertentie

 
Ondanks de opkomstplicht in België stijgt het kiesverzuim

Dat is allemaal de schuld van de verkiezingen?
"Ik wil verkiezingen niet afschaffen, ik wil er alleen iets naast zetten. We zijn democratie volkomen synoniem gaan beschouwen aan verkiezingen - het rood maken van een bolletje eens in de zoveel jaar. Ik trek dat in twijfel. Met democratie wordt al drieduizend jaar geëxperimenteerd, en pas de laatste tweehonderd jaar via verkiezingen. Er zijn andere procedures denkbaar. Loting bijvoorbeeld. Je zou je kunnen voorstellen dat de Eerste Kamer in België, en wellicht ook die in Nederland, de plaats wordt waar de leden zijn ingeloot. Die mensen hoeven zich niet te bekommeren over de volgende verkiezingen, en kunnen zich helemaal richten op het algemeen belang dat in het huidige bestel steeds meer in de verdrukking komt. In sommige landen bestaat de loting al. In België bijvoorbeeld in de rechtspraak, bij de samenstelling van een jury voor de berechting van zware misdaden."

In Nederland zijn we er niet mee vertrouwd. Dit land heeft ervoor gekozen de rechtspraak aan professionals over te laten.
"Loting zal in Nederland misschien moeilijker in te voeren zijn dan in landen die dat systeem op een of andere manier al kennen. Maar zo revolutionair is mijn voorstel niet.

In de stadsstaat Athene, bakermat van de democratie, bestond in de vijfde en vierde eeuw voor Chr. al loting. Verkiezingen speelden daar een zeer beperkte rol. Veruit de meeste publieke functies werden via loting ingevuld. En dat ging perfect: de Atheense stadsstaat met het omliggende gebied Attica werd vakkundig bestuurd en maakte een bloeiperiode door. Later zien we loting in stadsstaten als Florence in Italië en in Spanje, ook daar ging het goed."

Wat is in uw ogen het grote voordeel van loting boven verkiezingen?
"In een moderne communicatiemaatschappij als de onze hebben mensen gewoon meer recht op zeggenschap, maar dat recht moet je eerlijk verdelen. Loting is de beste manier om te vermijden dat alleen wie geld, diploma's of connecties heeft, mag spreken."

Bestaat er dan geen gevaar dat er nitwits en charlatans aan de macht komen?
"Alsof dat gevaar in het huidige systeem niet bestaat! Kijk naar Berlusconi! Natuurlijk, een gekozen volksvertegenwoordiging heeft meer expertise in huis. Maar wat heb je aan een parlement vol juristen die de prijs van het brood niet meer kennen? Loting maakt de democratie representatiever. Die ingelote leken hoeven er trouwens niet alleen voor te staan, ze moeten overleggen met experts en gekozen politici. Alle ervaringen in het buitenland tonen aan: ze nemen hun taak bijzonder ernstig. Het onderscheid tussen bestuurders en bestuurden vervalt: alle burgers kunnen beide rollen vervullen. Dat is het allerbelangrijkste om het vertrouwen in de politiek te herstellen. Aristoteles zei al dat een kenmerk van democratie vrijheid is, en vrijheid betekent afwisselend regeren en geregeerd worden. Dat is geniaal als inzicht."

Toch raakte de loting in de versukkeling, en ruim tweehonderd jaar geleden kregen we via de Amerikaanse en Franse revolutie het prachtige systeem van verkiezingen: de burger had het voortaan voor het zeggen. Wat is daarop tegen?
"Nou, die invloed stelde weinig voor. De grootste verrassing van mijn onderzoek voor dit boek is de ontdekking dat de Founding Fathers in Amerika en de revolutionairen in Frankrijk de democratie niet hebben mogelijk gemaakt, maar juist hebben tegengehouden. Ze hadden daar helemaal geen zin in. Ook ik heb op school geleerd dat de Franse revolutie de aristocratie heeft afgeschaft en de democratie heeft ingevoerd, via verkiezingen. Het klopt dat de erfelijke aristocratie is afgeschaft, de macht van de vorst en de adel, maar er is een andere aristocratie voor in de plaats gekomen. Alleen de hogere burgerij mocht stemmen. Verkiezingen waren een mechaniekje om een nieuwe aristocratie aan te kunnen stellen. Datzelfde gold voor de Verenigde Staten. Ik citeer James Madison, vader van de Amerikaanse Grondwet, die letterlijk heeft gezegd: wij willen geen democratie."

 
In een moderne communicatiemaatschappij als de onze hebben mensen gewoon meer recht op zeggenschap, maar dat recht moet je eerlijk verdelen.

Sinds die revoluties hebben allerlei politieke groeperingen ervoor geknokt dat de kring van mensen die mochten stemmen zou worden uitgebreid. Het algemeen kiesrecht voor mannen en vrouwen was een mooi doel. En nu zegt u: verkiezingen zijn ook niet alles, we moeten naar loting toe. Dat klinkt nogal hooghartig.
"Nee, hoor. Aan het belang van die politieke strijd doe ik helemaal niets af. Ook ik ben daarvan onder de indruk. Opvallend is dat de socialisten, die zich in de negentiende eeuw zo voor algemeen kiesrecht beijverden, nooit de kaart van de loting hebben getrokken. Voor België kan ik dat goed verklaren: arbeiders en boeren haatten dat, want het deed ze denken aan de militaire loting. Vaak betaalde de zoon van de baron die ingeloot was de arbeider om voor hem het leger in te gaan. De arbeider die was ingeloot had het geld niet om iemand anders op te laten draaien.

Het interessante is dat iedereen nu stemrecht heeft, maar dat de democratische honger nog steeds niet is gestild. Het verlangen naar inspraak groeit. Het verlenen van het recht om eens in de vier jaar een stem uit te brengen, voldoet niet langer aan de noden van de moderne samenleving. Mensen kunnen van dag tot dag, zelfs van minuut tot minuut, volgen wat er in de actualiteit gebeurt, ze kunnen erover lezen op hun smartphone, ze kunnen zich een mening vormen, zich via Twitter en Facebook mobiliseren - maar ze mogen pas na vier jaar weer politici kiezen die vervolgens verlamd zijn door de kieskoorts en niets durven te doen. Noem dat maar democratie."

Het woord loting heeft geen positieve bijklank.
"Ik weet het, het klinkt een beetje negatief. Ik voel me soms als iemand die rond het jaar 1800 aan een boer moest gaan uitleggen dat verkiezingen legitiem zijn. Voor die boer klonk dat enorm exotisch. Ik ben me er terdege van bewust dat voor het bredere publiek mijn voorstel op dit ogenblik als behoorlijk exotisch overkomt."

U bent een roepende in de woestijn. Uw voorstel is kansloos.
"Stemrecht voor vrouwen was ook kansloos toen het in 1850 voor het eerst geopperd werd. Ik voel me zeker niet in de woestijn verzeild, want in de academische wereld in binnen- en buitenland is loting als onderdeel van de democratie al volledig aanvaard. Grote hoogleraren hebben erover geschreven, grote onderzoekers hebben veldwerk gedaan. Het staat op het punt van doorbreken. Dit is het eerste populairdere boek over loting, het verschijnt ook in het Frans, en zelfs in het Deens en het Fins. Ik probeer op een rustige en zo toegankelijk mogelijke manier te vertellen wat op wetenschappelijk gebied in feite al bon ton is.

Er wordt al veel geëxperimenteerd met loting. In IJsland bijvoorbeeld hebben 25 burgers in vier maanden tijd een nieuwe Grondwet geschreven die vervolgens met 70 procent van de stemmen door de bevolking is goedgekeurd. Op de traditionele manier, langs partijpolitieke lijnen in het parlement, was het nooit zo snel gegaan, en was er ook nooit zo'n eensgezindheid geweest. In Ierland zijn 66 ingelote burgers en 33 partijpolitici samen bezig een aantal artikelen uit de Grondwet te herschrijven. Het gaat daarbij om onderwerpen die electoraal erg gevoelig liggen, zoals het homohuwelijk en godslastering, onderwerpen die partijpolitiek bijna niet zijn op te lossen."

 
Het interessante is dat iedereen nu stemrecht heeft, maar dat de democratische honger nog steeds niet is gestild. Het verlangen naar inspraak groeit.

Uw kritiek op de representatieve democratie via verkiezingen lijkt op de verwijten van populistische partijen: politici zijn baantjesjagers die met lijm aan hun zetel vastzitten.
"Ik ben de auteur van het boek 'Pleidooi voor populisme'. In het populistisch stemgedrag van burgers gebeurt iets zeer belangrijks: het wijst op het verlangen naar betrokkenheid van de laagopgeleide klasse bij de samenleving. Ik ben het met veel voorstellen van populistische partijen grondig oneens, maar ik vind het te gemakkelijk om hun kiezers bij het grofvuil te zetten. Ook zij hebben recht op zeggenschap."

U bent 42 jaar. Gaat u het nog meemaken dat er geloot wordt wie zitting neemt in het Belgisch parlement?
"Twee maanden geleden was ik op een literatuurfestival in een bergdorp in Zwitserland en na het ontbijt zat ik in een bubbelbad met Connie Palmen, ja, ja! We hebben heel lang gesproken over D66 en Hans van Mierlo. Die heeft vanaf 1966 tot het eind van zijn leven, ruim twee jaar geleden, gepleit voor democratische vernieuwing. En wat heeft hij in al die jaren bereikt? Directe verkiezing van de burgemeester is er nog altijd niet gekomen. Democratische innovatie is een langzaam proces dat broodnodig is maar altijd redelijk abstract blijft. Het is zoveel makkelijker om burgers te mobiliseren over het fenomeen 'brood op de plank'. Ik hoop dat de democratische vernieuwing zal komen vóór de crisis, en niet erna. Want het zou wel eens heel erg mis kunnen lopen."

David Van Reybrouck
David Van Reybrouck (Brugge, 1971) studeerde archeologie en filosofie in Leuven en Cambridge en promoveerde aan de Universiteit Leiden. Daarna koos hij aanvankelijk voor de wetenschap, maar sinds 2005 is schrijven zijn beroep.

Van Reybrouck is dichter, essayist en theaterauteur. Hij verwierf grote bekendheid met het boek 'Congo. Een geschiedenis' (2010), waarmee hij zowel de AKO Literatuurprijs als de Libris Geschiedenis Prijs won. Van het boek zijn al meer dan 300.000 exemplaren verkocht, het is in verschillende talen vertaald.

Van Reybrouck is de initiator van de zogeheten G1000, een burgertop waarbij duizend Belgen praten over verbetering van de democratie in hun land. Vorig jaar was hij Cleveringa-hoogleraar in Leiden.

Blauwdruk voor een alternatief bestel
In zijn boek gaat David Van Reybrouck vooral voor anker bij voorstellen van de Amerikaanse politicoloog Terrill Bouricius die 'bijzonder inspirerend en veelbelovend' zijn. In diens blauwdruk voor een democratie, gebaseerd op loting, zijn er maar liefst zes fora, variërend van een raad die de agenda opstelt van onderwerpen waarover beslist moet worden, tot en met een lichaam dat toeziet op een juiste procedure en klachtenafhandeling. In de meeste gevallen worden de deelnemers geloot uit een groep vrijwilligers en krijgen zij een salaris. De zittingsperiode is over het algemeen drie jaar en niet verlengbaar. Het belangrijkste van de zes organen is de 'policy jury'. Daarin behandelen vierhonderd mensen plenair gedurende een of enkele dagen een wetsvoorstel, waarna er een geheime stemming volgt en iedereen zijns weegs gaat. Deelname aan deze loting is verplicht voor iedere volwassene.

David Van Reybrouck: Tegen verkiezingen. De Bezige Bij, Amsterdam, 176 blz. € 14,90

 
Ik ben het met veel voorstellen van populistische partijen grondig oneens, maar ik vind het te gemakkelijk om hun kiezers bij het grofvuil te zetten.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie