Interview Sophie Zijlstra

Sophie Zijlstra: Ons onderwijs is omgesmeed tot schroot

Sophie Zijlstra. Beeld Arie Kievit

Waarom is er zoveel onvrede in het onderwijs? Volgens schrijfster en sinoloog Sophie Zijlstra maken doorgeschoten liberalisme en rendementsdenken de dienst uit. In haar nieuwe boek ‘Het kind en de rekening’, dat dinsdag verschijnt, legt ze uit hoe het wél moet.

Wie het Nederlandse onderwijslandschap al verontrustend vond, zal niet beter ­slapen na het ­lezen van ‘Het kind en de rekening’. Ons onderwijs is omgesmeed tot schroot, constateert Sophie Zijlstra (1967) hardvochtig in haar pamflet. En de slimme ijzerhandelaar verdient er een goede boterham aan.

De overheid ‘zwalkt’ als het op onderwijsbeleid aankomt, schrijft Zijlstra, die zelf jaren voor de klas stond als docent Chinees en daarnaast aan de weg timmert als romanschrijfster. In plaats van een langdurige visie maken liberalisme en rendementsdenken de dienst uit. Daardoor neemt de kansenongelijkheid toe, groeit het particulier onderwijs explosief en krijgt een op de drie kinderen een vorm van bijles. De rekening voor het ‘falende onderwijssysteem’ wordt betaald door het kansarme kind, stelt Zijlstra. Het roer moet om.

Laten we bij de kern beginnen. Wat verstaat u precies onder liberalisme in het Nederlandse onderwijs?

“Dat manifesteert zich vooral in de toegenomen autonomie van schoolbesturen over het reguleren van zo’n beetje alles. Den Haag is de regie kwijt. Je ziet het voortdurend, bijvoorbeeld bij de rekentoets. Die mislukt. Waarom? Hij wordt van bovenaf opgelegd, maar de scholen doen er gewoon niet van harte aan mee.

“Over die autonomie hebben politici in 1993 tijdens het Schevenings Beraad met hun volle verstand besloten. Dat was de kentering. Het idee was: de scholen en besturen gaan het zelf doen. Den Haag bekostigt het onderwijs sinds de jaren negentig op basis van het aantal leerlingen per school (de zogeheten lumpsumfinanciering, red.). Dat budget is vrij te besteden door besturen, zolang ze het direct of indirect inzetten voor onderwijs. In dat woord ‘indirect’ zit het venijn. Wat een ruimte geeft ­deze zin aan besturen! Er is een dure, onnodige managementlaag ontstaan die docenten platdrukt.”

U noemt schoolbesturen zelfs ‘valse honden’ die je niet moet voeren. Dat gaat ver. Er zijn toch ook besturen die naar eer en geweten functioneren?

Ze lacht. “Ja, dat is ook zo. Maar ik vind het best bont dat veel bestuurders zichzelf zo rijk bedelen, terwijl ze ver afstaan van het onderwijs en de werkvloer. Ik vind dat echt een slechte zaak. Weg ermee! Die hele managementlaag kan eruit. Het onderwijs moet terug naar de leraar, waar het thuishoort. Dan kun je meteen de salarissen verhogen.”

Waarom werkt het huidige systeem volgens u kansenongelijkheid en segregatie in de hand?

“Om allerlei redenen. Een ervan is dat scholen mede dankzij onze vrijheid van onderwijs ­mogen selecteren aan de poort. Ze mogen dus concurreren om de beste leerlingen. En dat doen ze ook, dankzij de doorgeschoten invloed van het rendementsdenken. Scholen worden tegenwoordig door de inspectie beloond of ­gestraft voor de prestaties van hun leerlingen. Daardoor gaan ze zich als marktpartijen gedragen. Ze willen de beste leerlingen en zijn minder geneigd om zwakkere leerlingen kansen te geven. De leerlingen zijn daarvan dupe, met name leerlingen uit kwetsbare milieus. Ik pleit daarom voor een acceptatieplicht.”

U wilt dat het hele systeem op de schop gaat. In uw boek verwijst u geregeld naar het ­succesvolle onderwijs in Finland. Wat kunnen we daarvan leren?

“In Finland hebben ze een langetermijnvisie op het onderwijs. De overheid is de centrale stuurder en trekt er veel geld voor uit. Leraren krijgen goede salarissen, de nadruk ligt niet op toetsen en de leerlingen stromen pas rond hun vijftiende door naar een bepaald niveau. Zij ­komen al jaren uitstekend uit alle internationale ranglijstjes.

“Ik zou willen dat er ook in Nederland een visie voor de lange termijn komt. Nu is het ­onderwijs een politieke speelbal. Er wordt ­alleen nagedacht over het ‘hoe’, niet over het ‘wat’. Dat gebrek aan visie zie je ook terug in het convenant dat vorige week is gesloten. Ja, er komt extra geld, maar dat wordt nauwelijks geoormerkt en is niet structureel. Er zit geen gedachte achter. In het convenant staat niets over kansengelijkheid. Het gaat wéér niet om de inhoud. Ik ben blij dat de staking woensdag doorgaat.”

U richt zich in uw boek direct tot premier ­Rutte, maar wat vindt u eigenlijk van ­onderwijsminister Slob? Heeft hij genoeg oog voor de problemen die u omschrijft?

“Ik ben erg in hem teleurgesteld. Hij is zelf ­docent maatschappijleer geweest! Je zou meer hart voor onderwijs verwachten. Ik ben ook boos op hem, bijvoorbeeld over de eindtoets. Slob besloot in juni dat het oordeel van de ­leraar leidend blijft bij het schooladvies, terwijl uit al het onderzoek blijkt dat dat niet goed is voor de kansengelijkheid. Daarnaast privatiseert hij de eindtoets en legt hij die neer bij commerciële partijen. Onbegrijpelijk.”

Hoe zou Slob het Nederlandse ‘onderwijsschroot’ weer tot ijzer kunnen smeden?

“Door te stoppen met het spelen met het ­onderwijs. Een land is geen bedrijf. Ik weiger te accepteren dat wij in een land leven waarin kinderen met gelijke cognitie ongelijke toekomstmogelijkheden hebben. Daarom zou ik tegen Rutte en Slob willen zeggen: werk een bestendige visie uit en houd je daar een aantal decennia aan. Ik nodig ze hierbij graag uit voor een goed gesprek. Maar dan moet het wel over de inhoud gaan.”

Sophie Zijlstra, Het kind en de rekening, een pleidooi tegen liberalisme in het onderwijs. Querido, 80 blz., € 9,50.

Lees ook:

Onderwijsraad: segregatie op scholen neemt toe

Leerlingen van verschillende niveaus zien elkaar minder vaak in de klas. Dat kan schisma’s in de maatschappij veroorzaken, waarschuwt de Onderwijsraad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden