null

OnderzoekOnderwijs

Scholen ‘roven’ stagiairs van de opleiding, waardoor het lerarentekort alleen maar oploopt

Beeld Suzan Hijink

Om roosterproblemen op te lossen, ‘roven’ scholen stagiairs van de lerarenopleiding door ze een betaalde, tijdelijke baan aan te bieden. Stagiairs lopen zo studievertraging op, waardoor het lerarentekort uiteindelijk oploopt.

De eerste baan in het onderwijs. Dat is een rijdende trein waar je opspringt, een sprong in het diepe, of een gooi voor de leeuwen. Beginnende leraren denken ineens alles te moeten kunnen, en ervaren constant het gevoel tekort te schieten, zeggen zij zelf.

Het voortgezet onderwijs kampt met een lerarentekort dat de komende jaren met nog eens honderden onvervulde posities oploopt, vooral in vakken als wiskunde, natuur- en scheikunde en Frans en Duits. Terwijl oudere docenten met pensioen gaan, blijft de aanwas achter. In de exacte vakken behaalt slechts 37 procent binnen vijf jaar een bevoegdheid, aldus de hbo studiekeuzegids 2021. Van alle afgestudeerde docenten begint bovendien maar tweederde daadwerkelijk aan een baan in het voortgezet onderwijs. Vervolgens valt één op vijf beginnende docenten binnen een jaar uit, zo blijkt uit salarisadministratie-data van Duo. Na vijf jaar is 29 procent vertrokken.

Desondanks slagen ze er niet in goede afspraken te maken

Opleidingen die nieuwe leraren moeten klaarstomen, en middelbare scholen die naarstig op zoek zijn naar nieuw personeel, werkten de afgelopen jaren vaker samen om de overstap van studie naar baan te versoepelen en zo uitval onder jonge docenten terug te dringen. Desondanks slagen ze er niet in goede afspraken te maken over de belasting en begeleiding van stagiairs en beginnende docenten.

Dat blijkt uit onderzoek van Platform voor onderzoeksjournalistiek Investico voor Trouw, De Groene Amsterdammer en Het Onderwijsblad, op basis van een enquête onder zeshonderd jonge leden van de Algemene Onderwijsbond en tientallen gesprekken met opleiders en bestuurders in het onderwijs.

Hoe groter de druk op het docentencorps, hoe sneller scholen onervaren studenten inroepen om een gat in het rooster te vullen. Stagiairs krijgen al tijdens hun studie een baan aangeboden, blijkt uit de enquête en gesprekken. Zo lost de school haar roosterproblemen op, maar ondertussen lopen docenten-in-opleiding studievertraging op of studeren helemaal niet meer af. Dat gaat ten koste van de lerarenopleidingen, die financieel toch al in zwaar weer verkeren. Het gaat ook ten koste van jonge leraren zelf, die enkele maanden of jaren als sluitpost fungeren om vervolgens, zonder diploma op zak, hun contract niet verlengd krijgen of zelfs ontgoocheld het onderwijs verlaten.

Slecht voorbereid

Elsbeth van der Laan begon haar carrière bijna dertig jaar geleden als docent Nederlands, maar ze verliet het vak al na een jaar omdat ze niet kon wennen aan het kortetermijndenken dat op scholen de boventoon voert. Tegenwoordig doceert ze toch weer en begeleidt ze docenten op het Minkema College in Woerden. Het kost veel tijd om je als leraar te ontwikkelen, zegt ze, maar die ‘vertraging’, zoals ze het noemt, past slecht bij de waan van de dag op school, waar het rondmaken van het rooster op één staat. “Je zou beginnende leraren er geleidelijker in willen laten groeien, maar door het lerarentekort en de werkdruk lukt dat maar heel moeizaam”.

Bijna de helft van de ondervraagde docenten zegt tijdens de opleiding niet goed voorbereid te zijn op een carrière in het onderwijs. Ze missen pedagogische handvatten; hebben niet leren omgaan met zorgleerlingen en voelen zich vooral slecht voorbereid om les te geven op het vmbo, waar de helft van de Nederlandse scholieren naartoe gaat.

De aansluiting van de lerarenopleiding op de praktijk laat te wensen over, zeggen ook schoolleiders. “Ze moeten zich op de opleiding een slag in de rondte reflecteren”, zegt hoofd P&O van de Open Schoolgemeenschap Bijlmer Sandra van Stelten. “Daar gaat zoveel aandacht naartoe, die dan niet naar het organiseren van een klas gaat.”

Ze vergelijken het docentschap met autorijden

Lerarenopleidingen gaan ervan uit dat jonge docenten de fijne kneepjes van het vak in de eerste jaren voor de klas leren. Ze leveren ‘startbekwame’ docenten af en houden zich aan de wettelijk vastgestelde bekwaamheidseisen, zo vertellen opleiders door heel het land. Ze vergelijken het docentschap met autorijden, dat je ook pas echt leert nadat je je rijbewijs hebt gehaald.

De Openbare Schoolgemeenschap Bijlmer investeert in een coachingsprogramma, om nieuwe docenten een zachtere landing in het onderwijs te bieden. Toch blijft het bieden van goede begeleiding aan starters lastig, geeft Van Stelten toe: het gaat vaak om extra werk. “Als je drie nieuwe docenten hebt in een vakgroep van zes, moeten de andere docenten dat maar zien te bolwerken.”

Eerder onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen laat zien dat kleine scholen met leerlingen met hoger opgeleide ouders de meest complete begeleidingsprogramma’s aanbieden, terwijl die juist harder nodig zijn op scholen met veel achterstandsleerlingen en gedragsproblematiek. Op die scholen is het verloop van docenten ook groter.

Enorme verschillen tussen scholen

Scholen adverteren vaak met ‘begeleiding op maat’ en een ‘krachtig inwerkprogramma’. Toch zegt ruim een op vijf ondervraagde docenten niet begeleid te zijn op de eerste school. Wie wel begeleid werd, geeft die begeleiding gemiddeld een 6,3. Opvallend zijn de enorme verschillen tussen scholen. Waar de ene docent ‘intervisie, een coach, buddy, ondersteuning vanuit de sectie en een mede-mentor’ krijgt, wordt de ander ‘zonder boeken, toegang tot namenlijsten en informatie over regels’ voor de klas gezet. Omdat de school afgestudeerde docenten als volleerd ziet ( ‘Als je bevoegd bent dan kun je het toch?’) hoorde een geënquêteerde docent economie toen hij in 2019 begon. En pas daarna dat de begeleider, of zelfs de hele school, ‘smoordruk’ is.

Om diezelfde reden worden leraren in opleiding al tijdens hun stage bedolven onder extra taken: ze zijn de motor achter talloze projecten en excursies, staan vanaf het eerste stagejaar zelfstandig voor de klas, vallen in voor een zieke docent of begeleider of krijgen zelfs een mentorklas toebedeeld. Sommige stagiairs kiezen daar zelf voor om ‘vlieguren te maken’, of om zich ‘te profileren’. Tekortvak of niet, in het onderwijs ( ‘de burn-out-sector’) is de nood altijd hoog.

Als de stagiair die tot teamleider promoveerde een ziekteverlof opving of mentor werd zich goed voor de klas weet te redden, komt al gauw de vraag of hij niet al betaald aan de slag wil. Bijna 60 procent van ondervraagden kreeg nog tijdens de lerarenopleiding een onderwijsbaan aangeboden. Nog eens 28 procent zag dat bij studiegenoten gebeuren.

De stagiair doet extra ervaring op

Het klinkt als een klassieke ‘win-win’: de stagiair doet extra ervaring op, krijgt betaald, en de school krijgt er een goedkope, enthousiaste kracht voor terug. Maar op de lerarenopleiding denkt men daar heel anders over. Opleiders zien dat de studie bij studenten-met-baan steeds verder onderaan hun prioriteitenlijst komt te hangen, waarmee hun persoonlijke ontwikkeling, en daarmee de onderwijskwaliteit, in het gedrang komt. Van ondervraagde docenten met studievertraging zegt 53 procent dat dat (onder meer) komt door het aannemen van een onderwijsbaan.

In Rotterdam liep de ‘studentenroof’ de afgelopen jaren volledig uit de hand. Zo kreeg tot 95 procent van de studenten aan de lerarenopleiding natuurkunde al in het tweede jaar een aanstelling op school. De lerarenopleidingen bij de Hogeschool Rotterdam hadden tot voor kort meer dan duizend langstudeerders op vierduizend studenten. Daardoor ontstond een heel nieuw probleem: vakgroepen op middelbare scholen zaten vol met niet afgestudeerde studenten, waardoor ze geen nieuwe stagiairs meer konden aannemen, omdat die alleen door bevoegde, ervaren docenten begeleid mogen worden. “Het is natuurlijk heel gek dat er een gigantisch lerarentekort is, maar dat ik zelfs mijn studenten wiskunde niet meer geplaatst kreeg”, zegt Els de Bock, directeur van het Instituut voor Lerarenopleidingen van de Hogeschool Rotterdam. Ook in andere regio’s met oplopende tekorten is het moeilijk alle studenten een stageplek met voldoende bevoegde begeleiders te bieden, blijkt uit de rondgang.

Het wegplukken van studenten brengt bovendien lerarenopleidingen zelf in de knel. Van de twintig opleiders die Investico door heel Nederland sprak, heeft vrijwel iedereen te maken met een flink aandeel langstudeerders. Het maatwerk dat opleidingen moeten bieden om hen alsnog naar hun diploma te begeleiden, gaat ten koste van onderwijs en andere begeleiding.

Begrijpelijk in het licht van het lerarentekort

Daarnaast drukken langstudeerders op de begroting, omdat opleidingen van OCW per student geld ontvangen voor de nominale studieduur, plus een bonus bij het afstuderen. Lerarenopleidingen hebben al moeite rendabel te zijn: ze zijn relatief klein en duur vanwege de begeleiding en schoolbezoeken.

Om die reden sluiten alle lerarenopleidingen van Inholland definitief de deuren. “Er zijn bij Inholland jaren geweest dat andere opleidingen twee miljoen euro per jaar moesten bijleggen, om de lerarenopleidingen in de lucht te houden”, zegt Auke van Nie, lerarenopleider natuurkunde bij Inholland en AOb-bestuurslid. Zijn studenten die nog niet zijn afgestudeerd moeten nu uitwijken naar andere instellingen.

De Onderwijsinspectie noemt het voor de klas zetten van studenten desgevraagd begrijpelijk in het licht van het lerarentekort, en stelt dat het in zowel het belang van de school als de student ook goed kan uitpakken. Dat vindt ook Carole Roozeman, adjunct-directeur van OSG West-Friesland in Hoorn. Op haar school hebben drie van de vier huidige wiskundestagiairs al betaalde uren gekregen. “We zetten ze voor de klas omdat we het idee hebben: hé dit is leuk, deze heeft wat in z’n mars!”

Brandbrief naar stagescholen

Ook de OSG West Friesland maakt deel uit van een samenwerkingsverband, waarbinnen regels opgesteld werden om de inzet van studenten te beperken. In praktijk ‘wordt de soep niet zo heet gegeten als hij wordt opgediend’, laat Hans van der Linden van de Regionale academische Opleidingsschool West-Friesland per mail weten. Het is volgens Van der Linden vooral belangrijk dat opleiders en schoolleiding in het belang van de student met elkaar in gesprek gaan en blijven. Zo gaat het steeds. Zelfs in Rotterdam, waar opleidingsdirecteur Els de Bock uiteindelijk een brandbrief naar stagescholen stuurde en afspraken maakte om het wegplukken van (voltijd)studenten tegen te gaan, lukt dat lang niet altijd.

Nederlands bekendste zij-instromer, oud AFM-directeur en ‘aanjager aanpak lerarentekort’ Merel van Vroonhoven begrijpt wel dat dertig procent van haar collega’s het onderwijs na vijf jaar alweer verlaat, zei ze eerder in deze krant. Van Vroonhoven presenteerde in juli 2020 haar aanbevelingen over de aanpak van het lerarentekort in de Tweede Kamer. Huidige maatregelen zijn volgens haar te versnipperd en beperkt, en samenwerkingen tussen opleidingen en scholen te vrijblijvend. Als je het Nederlandse onderwijs weer goed op poten wilt krijgen, denkt Vroonhoven, kun je beter beginnen met het opnieuw inrichten van de lerarenopleiding.

Lees ook:

Merel van Vroonhoven: ‘Het is oorverdovend stil rond het lerarentekort’

Lerarentekort oplossen en achterstanden wegwerken, meer hoeft een nieuw kabinet in het onderwijs even niet te doen, vindt leerkracht en voormalig topvrouw Merel van Vroonhoven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden