null Beeld

MarktdominantieHuiswerkbegeleiding

Huiswerkbegeleiding nodig? Bijna iedereen komt uit bij Lyceo

Om leerachterstanden weg te werken, huren scholen vrijwel altijd huiswerkinstituut Lyceo in. Maar wat betekent het, dat een commercieel bedrijf zo'n grote invloed heeft op het middelbaar onderwijs?

Ineens is daar de vraag: zou met het uitstrooien van corona-miljarden over het onderwijs ook de positie van de private onderwijssector in één klap kunnen worden versterkt? Dat de huiswerk- en bijlesbedrijven een groot deel van die subsidie incasseren, bevestigt het beeld dat het onderwijs zonder deze commerciële partijen niet meer in staat is haar werk te doen. Zo ontstaat een vorm van ‘schaduwonderwijs’ die zich meer en meer onmisbaar maakt.

Wat vrijwel niemand weet, is dat één speler steeds dominanter wordt in die markt: huiswerkinstituut Lyceo. In de enquête die Trouw en Investico hielden onder 135 schoolleiders, werd Lyceo 24 keer genoemd als externe partner voor scholen, op een totaal van 89. Het op een na meest populaire bedrijf, TopTutors, kwam slechts 5 keer in de antwoorden voor.

Ogenschijnlijk kleine bedrijven

Lyceo begon ooit in Leiden met examen­trainingen, waar leerlingen in aanloop naar de eindexamens in een paar dagen worden bijgespijkerd door studenten. Inmiddels biedt het ook huiswerkbegeleiding, bijles en een breed scala aan ander aanvullend onderwijs, van programmeerlessen tot faalangsttrainingen. Lyceo geeft huiswerkbegeleiding op 140 middelbare scholen door het hele land, en voor kinderen van andere scholen zijn er nog eens 60 losse ‘hubs’ - opvanglocaties buiten reguliere schoolgebouwen. Op die gebouwen staat soms een andere naam. Ook ouders en scholen die huiswerkbegeleiding inkopen bij ogenschijnlijk kleine bedrijven als ‘Juffrouw Julia’, of ‘Haags Studiepunt’, zijn via een omweg klant van Lyceo.

Die kleinere organisaties staan op de Lyceo-website slechts vermeld als ‘kennispartner’, maar werden de afgelopen jaren feitelijk overgenomen door Lyceo. Onder de Lyceo Onderwijsgroep vallen nu maar liefst 44 verschillende handelsnamen, zo blijkt uit gegevens bij de Kamer van Koophandel (KvK).

Onder de radar

De grootste overname die de huiswerkgigant recentelijk deed is overigens niet terug te vinden in de gegevens van de Kamer van Koophandel. In 2019 nam Lyceo zijn concurrent Studiekring over. Tot dat moment noemde ook Studiekring zich ‘marktleider’; het gaf op bijna honderd vestigingen examentraining en bijles.

“Een strategische samenwerking noemden ze het tegen ons, of soms ook een huwelijk”, zegt Stefan Brakman, die tot 2020 als docent en manager bij Studiekring werkte. “Maar dat werd alleen mondeling kenbaar gemaakt”, zegt hij. Meerdere oud-werknemers bevestigen tegenover Investico en Trouw dat de overname onder de radar moest blijven.

Ondanks herhaaldelijke verzoeken van Investico is de directie van Lyceo niet te verleiden tot een interview. In antwoord op schriftelijke vragen erkent Lyceo dat het Studiekring inderdaad in 2019 heeft overgenomen. Waarom de buitenwereld dat niet mocht weten blijft onduidelijk. “Lyceo is intern volledig transparant”, is het antwoord. “Maar het kan wel zo zijn dat wij aan werknemers vragen om strategische of concurrentiegevoelige informatie niet te delen.” Verder zegt het bedrijf te opereren onder verschillende namen omdat ‘het succes van aanvullend onderwijs staat of valt met de reputatie op school en onder ouders op het schoolplein’.

Personeel spant rechtszaak aan

Schoolleiders zijn doorgaans tevreden over de extra lessen of begeleiding die ze kunnen inkopen bij private partijen als Lyceo, blijkt uit de enquête en aanvullende gesprekken. Bij het (freelance-)personeel van het bedrijf klinken andere geluiden, tientallen werknemers bereiden zelfs een rechtszaak voor. Lyceo werkt voornamelijk met studenten die bij wijze van bijbaan lesgeven in vakken die gerelateerd zijn aan hun studie. Met de ingang van de lockdown vorig jaar kwamen al deze studenten ineens zonder werk te zitten. Zonder een vergoeding van Lyceo of de overheid, ontdekten ze al snel.

“In maart vorig jaar kreeg ik door dat er iets niet klopte. Alle examentrainingen werden geannuleerd, en wij bleken nergens recht op te hebben”, zegt Yasmin Ait Abderrahman (21).

Toen de pandemie uitbrak, werkte ze anderhalf jaar voor Lyceo als examentrainer en huiswerkbegeleider, naast haar opleiding tot docent Nederlands. Aanvankelijk dacht ze dat haar Lyceo-loon wel gecompenseerd zou worden via een van de vele steunregelingen, maar dat bleek niet het geval. “Er kwamen steunpakketten voor werknemers en voor zzp’ers. Maar wij waren geen van beide, dus kregen we niks”, vult haar oud-collega Theo Fonville (25) aan.

Geen ontslagbescherming

De studenten die voor Lyceo werken zijn vaak geen werknemer, maar werken op basis van een zogenaamde Overeenkomst van Opdracht (OVO). Dat soort overeenkomsten is normaal als een opdrachtgever een zzp’er inhuurt voor een klus, maar de examentrainers staan meestal niet ingeschreven bij de Kamer van Koophandel, en gelden dus wettelijk niet als zzp’er. Ze zijn formeel gezien freelancers, die slechts een opdracht van Lyceo aannemen. Zo hebben ze geen ontslagbescherming en Lyceo is niet verplicht ze door te betalen als er geen werk is of als ze ziek worden. Bovendien hoeft het bedrijf geen loonbelasting te betalen. De constructie is vergelijkbaar met die bij maaltijdbezorgers van Deliveroo. Daarover oordeelde de rechter in 2019 dat Deliveroo haar bezorgers in dienst moest nemen, omdat ze onterecht zzp’er waren.

“Schijnconstructies”, noemt Hacer Karadeniz ze. Karadeniz is bestuurder bij vakbond FNV Young & United en kreeg Lyceo tijdens de eerste lockdown in het vizier. De bond dwong onderhandelingen met Lyceo af, en eiste dat de studenten in dienst werden genomen en werden gecompenseerd voor het gemiste werk. “Daar kwam niets uit”, zegt Karadeniz, “dus bereiden we nu een rechtszaak voor.”

Schaalvergroting

Lyceo zegt de OVO-constructie alleen te gebruiken voor ‘incidentele werkzaamheden’ als examentraining en bijles. Maar dat zijn twee van de grootste takken van het bedrijf. De belangrijkste kosten voor de examentrainingen zitten volgens het bedrijf vooral in de voorbereiding zoals werving, het drukken van lesmateriaal en logistiek.

De marktleider drukt haar kleinere concurrenten de markt uit. “Vroeger gaf ik bijles aan ruim vierhonderd kinderen, nu zijn het er nog maar acht.” Joost Mueters is al 33 jaar bijlesdocent in Eindhoven, maar weet niet hoe lang hij het nog volhoudt. Nieuwe klanten kreeg hij vroeger via via, omdat ouders van elkaar hoorden dat hij goede bijlessen gaf. Dat veranderde toen scholen contracten aangingen met grote bijlesbedrijven. De scholen kopen dan begeleiding voor alle kinderen die dat nodig hebben, zegt hij. “Schaal is dan het enige wat telt.”

Henk van Ommen, rector van het Baarnsch Lyceum, stopte onlangs met de huiswerkbegeleiding van Lyceo. De kwaliteit van studiebegeleiders verschilde sterk, zegt hij. “Dat is ook niet zo gek, want ze hebben duizenden begeleiders.” Daarom heeft Het Baarnsch Lyceum nu het kleinere bedrijf PIOS in de arm genomen om examentrainingen te geven. De rector wist niet dat PIOS eerder dit jaar werd overgenomen door Studiekring, dat dus weer in handen is van Lyceo.

Schoolleiders hebben weinig geen keuze, maar maken zich wel zorgen over de ‘derde partij’

‘Als Lyceo bij ons examentrainingen geeft, regelt het álles. Het materiaal, de begeleiders en de evaluaties. Wij hoeven niets te doen,’ zegt schoolleider Pauline Wenderich van het Almende College in Ulft. Dus ja, ze is blij met de examentrainingen. Tegelijk knaagt die ook een beetje: ‘Hoe groter deze partijen worden, hoe vanzelfsprekender het wordt dat ze taken van ons overnemen.’

Scholen kopen steeds vaker zelf bijles, huiswerkbegeleiding en examentraining in, blijkt uit onderzoek. Ze bieden de private partijen regelmatig eigen lokalen aan in het gebouw. En ze helpen met reclame maken via aanbevelingsbrieven aan ouders, ondertekend door de rector.

Afgelopen jaar kreeg de huiswerkindustrie een flinke zet in de rug: ongeveer dertig miljoen coronasubsidie voor achterstanden in het onderwijs ging indirect naar commerciële huiswerk- en bijlesbedrijven. Van de ruim negentig miljoen euro die het ministerie van OCW beschikbaar had gesteld, besteden middelbare scholen grofweg een derde aan het zogeheten schaduwonderwijs, blijkt uit een enquête die platform voor onderzoeksjournalistiek Investico voor Trouw, EenVandaag en De Groene Amsterdammer hield onder 135 van alle 574 middelbare scholen die vorig jaar deze coronasubsidie ontvingen.

Het lerarentekort en de korte duur waarin scholen de subsidie moeten besteden maken het voor veel scholen onvermijdelijk om private partijen in te schakelen, zeggen de 25 schoolleiders die Investico sprak. ‘Voor sommige vakken is het al een uitdaging om docenten te vinden. En als dat lukt, ga ik diegene geen huiswerkbegeleiding laten geven, maar zet ik die voor de klas’, zegt Maurice Dechamps, vestigingsdirecteur van CSW Bestevaêr in Vlissingen.

Schoolleiders zijn doorgaans tevreden over de kwaliteit van commerciële instituten, blijkt uit de enquête. De bedrijven ontzorgen en schoolleiders zijn blij dat ze meer kunnen bieden aan kinderen met leerachterstanden. Tegelijk voelen ze zich daar ongemakkelijk bij. Schoolleider Ezra Meijer van het Scala College in Alphen aan den Rijn werkt al langer met een extern bijlesbureau en heeft ze zelfs een eigen lokaal in het schoolgebouw gegeven. ‘Op die manier hoeven ze geen huisvesting te betalen en kunnen ze bijlessen tegen een lager tarief aanbieden’ zegt hij. ‘Maar eigenlijk moet de school dit zelf kunnen doen.’

‘Het reguliere onderwijs zou als publieke voorziening het schaduwonderwijs overbodig moeten maken’, schrijft ook de Onderwijsinspectie in haar jaarlijkse ‘Staat van het Onderwijs’. Volgens de Inspectie krijgt het onderwijs ‘onbedoeld steeds meer kenmerken krijgt van de vrije markt.’

Merijn Sprenger, rector van het Trinitas Gymnasium in Almere waarschuwt dat er langzaamaan geen weg meer terug is. ‘We hebben een systeem gecreëerd waarin we gevangen zitten’, zegt hij. ‘Ik begrijp heel goed dat scholen externe organisaties inhuren voor zaken waar ze zelf niet aan toekomen, maar je belemmert als school ook je eigen leren. Als je te sterk op al die bedrijven leunt om fouten in het onderwijs te herstellen, kan dat je lui maken als organisatie.’ Wendelien Hoedemaker, directeur van het Amsterdamse Caland Lyceum, valt hem bij: ‘Als je overal wordt doodgegooid met schaduwonderwijs, zie je op een gegeven moment niet meer wat de kracht is van het reguliere onderwijs.’

We lijken ons niet te realiseren hoe diep die bedrijven soms al in het onderwijs zitten, zegt ook onderzoeker Louise Elffers. Zij doet voor de Hogeschool en Universiteit van Amsterdam al jaren onderzoek naar de groei van het schaduwonderwijs. ‘Waar vroeger in het onderwijs werd gedacht in twee partijen, ouders en scholen’, legt ze uit, ‘is dat nu vaak een driehoek geworden. Ouders, school en schaduwonderwijs zijn alledrie betrokken.

Zo wordt een deel van de publieke taken overgeheveld naar de private sector, zonder dat de overheid daar toezicht op houdt. ‘Toen ik dit onderwerp jaren geleden voor het eerst op het ministerie besprak heerste daar het beeld: “Dat is de vrije markt, dat is niet aan ons”’, zegt Elffers. Minister Slob riep scholen eerder dit jaar op commerciële aanbieders ‘op grote afstand’ te houden. Elffers: ‘Maar die partijen staan allang niet meer op afstand van het onderwijs, dat was voor corona ook al zo. Dan is het opvallend dat de minister en Kamerleden ineens met een opgeheven vingertje komen.’

Lees ook:

‘Private bedrijven strijken 30 miljoen coronasubsidie op bedoeld voor huiswerkbegeleiding’

Uit een enquête blijkt dat zo’n 30 miljoen coronasubsidie bedoeld voor huiswerkbegeleiding en examentraining besteed is aan private bedrijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden