AnalyseOnderwijsvrijheid

Het is een worstelwedstrijd met grondrechten voor Arie Slob

Onderwijsminister Arie Slob.Beeld ANP

Minister Slob vond het makkelijker om moslims aan te spreken op tolerantie voor cartoons, dan refo’s op tolerantie voor homo’s. Dat schuurt.

Het is een worstelwedstrijd met grondrechten voor Arie Slob, die twee weken geleden de vrijheid van meningsuiting stevig onder de arm nam na de moord op Samuel Paty. De tribune juichte, want na de bedreiging van twee docenten vanwege cartoons over de islam, was het zonneklaar dat er op school meer moest worden lesgegeven over democratie en rechtsstaat. Winst in het maandag toch al geplande Kamerdebat over burgerschaps­onderwijs kon Slob amper ontgaan.

Na een interview met twee jonge homoseksuelen in Trouw, wier ouders op hun reformatorische school een intentieverklaring tegen een homoseksuele levensstijl moesten ondertekenen, belandde Slob in het debat alsnog op de vloer. De ChristenUnie-minister vond maandag dat zo’n verklaring onder de vrijheid van onderwijs valt en dus moet kunnen. In plaats van over artikel 7 van de Grondwet, de vrije meningsuiting, ging het burgerschapsdebat in de Kamer ineens over onderwijsvrijheid, artikel 23. Daarop volgde van Kamerleden en zelfs van Slobs collega-minister Van Engels­hoven een knietje: strijdt zo’n intentieverklaring dan niet met artikel 1 van non-discriminatie? De minister gaf gisteren zijn verlies toe: zulke verklaringen tegen homoseksualiteit kunnen inderdaad niet, ook niet op refoscholen. Toch heeft het Openbaar Ministerie een onderzoek ingesteld of Slobs uitspraken strafbaar waren.

Beeld brechtje rood

Polariserende discussie

Het onderwijs stond de afgelopen week in het hart van een polariserende discussie over grondrechten van geloofsgemeenschappen. Mogen mos­limleerlingen zich beledigd voelen? Mogen reformatorische scholen ­homoseksualiteit afwijzen?

“Geloofsgemeenschappen zijn minderheden geworden”, zegt Paul Zoontjens, hoogleraar onderwijsrecht in Tilburg. “De vraag is hoe wij ­omgaan met die rechten voor minderheden. Slob heeft de vrijheid van onderwijs voor refoscholen aanvankelijk willen verdedigen en hoewel ik dat steun, schuurt het wel als je ziet dat moslims volgens diezelfde Grondwet hun overtuigingen moeten over­winnen.”

De Grondwet is nu eenmaal geen mathematisch systeem, zegt de Utrechtse hoogleraar crosscultureel recht Tom Zwart. “Er zit ook geen ­hiërarchie tussen de grondrechten.” Botsen grondrechten, dan is het steeds de rechter die een afweging moet maken. Bovendien zijn grondrechten vaak begrensd. Zo kan ­iemand die zich beledigd voelt, daarvoor achteraf naar de rechter stappen. “Rutte had daar de afgelopen tijd best iets meer de nadruk op mogen leggen”, vindt Zoontjens. “De vrijheid van meningsuiting wordt niet goed gebruikt als die wordt ingezet om ­religieuze symbolen te bespotten. Je kunt ook erkennen wat gevoelig ligt bij anderen.”

Scherpslijpers

Een scherpe afbakening van kerk en staat past niet in de Nederlandse traditie, zoals wel in de Franse. “Wij kennen geen laïcité”, zegt Rutger Claassen, hoogleraar politieke filosofie in Utrecht. “Wij hebben eerder een systeem dat verschillen van levensovertuiging in de eigen kring aanvaardt. Dat is een restant van de verzuiling. De vrijheid van onderwijs, waarbij niet de staat, maar de verschillende gemeenschappen zelf bepalen wat wordt onderwezen, is daar een ­belangrijk voorbeeld van.”

Meer dan principiële scherpslijpers zijn we ook volgens Tom Zwart een polderland. Dat het debat over burgerschap in het onderwijs ineens zo langs lijnen van de grondrechtelijke claims is gevoerd, heeft er volgens hem mede toe geleid dat het debat ‘in Slobs ­handen is ontploft’. 

Islamitische gemeenschappen zijn minder goed ingebed in Nederlandse structuren dan de reformatorische. Misschien speelt dat bij het begrip voor hun standpunten ook wel een rol, zegt Zwart. “Ten aanzien van het al of niet verdragen van cartoons moeten we de dialoog beter aangaan. Als het aankomt op homoseksualiteit, kunnen we vaststellen dat vrijwel alle religies daar moeite mee hebben. Ze komen echter ook allemaal op voor mensen die in de verdrukking zitten. Op alle joodse, christelijke en islamitische scholen mag je dus verwachten dat ze homoseksuele jongeren ook steunen.”

Meten met twee maten

Scholen met religieuze grond­slagen kunnen ideeën hebben waar de meerderheid in het publieke debat moeite mee heeft, zegt Claassen. “Als je dat dan als christelijke partij verdedigt en tegelijkertijd die gevoelig­heden bij andere geloofsgemeenschappen niet genoeg erkent, dan dreigt het verwijt dat je met twee ­maten meet. De minister moet uit die gevarenzone blijven, dus hij moet uitleggen waarom de afwijzing van homoseksualiteit anders is dan de ­afwijzing van cartoons of hij moet zijn standpunt bijstellen. In dit geval heeft hij voor het laatste gekozen. Dit laat wel zien dat een meer fundamenteel kader nodig is, waarmee we bepalen welke afwijkende meningen uit religieuze kring wel verenigbaar zijn met de Grondwet en welke niet.”

Lees ook:

Slob: Homoseksualiteit afkeuren mag, zolang scholen zorgen voor een veilig leerklimaat

Scholen mogen homoseksualiteit afkeuren, maar moeten wel toezien op een veilig leerklimaat voor alle leerlingen, zei minister Slob in de Tweede Kamer. Kritische Kamerleden vragen zich af of die twee dingen niet altijd met elkaar in strijd zijn. 

Na felle kritiek neemt Slob zijn woorden terug: ouders vragen homoseksualiteit af te wijzen, gaat toch te ver

Na ophef in de Kamer besloot Arie Slob een deel van zijn woorden van een dag eerder terug nemen. Scholen die ouders vragen om homoseksualiteit af te keuren, gaan wel degelijk te ver, zegt de onderwijsminister nu.

Mogen reformatorische scholen eisen dat ouders homoseksualiteit afwijzen? ‘Verbieden zet alleen maar kwaad bloed’

De Tweede Kamer debatteert maandag over de burgerschapsopdracht van scholen. Een debat over botsende grondrechten. Mogen reformatorische scholen van ouders eisen dat ze een identiteitsverklaring tekenen waarin een homoseksuele levenswijze wordt afgewezen? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden