AnalyseOnderwijsgeld

Een ‘menukaart’ van onderwijsplannen moet geen vrijbrief worden voor lukraak besteden

Sfeerbeeld van een persconferentie over een deltaplan voor het onderwijs. Het demissionair kabinet presenteert een nationaal programma tegen achterstanden in het onderwijs. Beeld ANP
Sfeerbeeld van een persconferentie over een deltaplan voor het onderwijs. Het demissionair kabinet presenteert een nationaal programma tegen achterstanden in het onderwijs.Beeld ANP

Hoe eerder de aangekondigde miljardensteun in het klaslokaal terecht komt, hoe beter. Maar kunnen scholen al bepalen wat effectieve plannen zijn en het geld goed besteden?

Eindelijk, na jaren touwtrekken om meer geld voor onderwijs, heeft het kabinet nu een ongekend groot bedrag van 8,5 miljard euro vrijgemaakt waar alle instellingen van basisonderwijs tot universiteit tot 2023 gebruik van mogen gaan maken. “We hebben zoveel vertrouwen gekregen”, zegt de Amsterdamse basisschoolleider Eva Naaijkens, “ik hoop van harte dat het onderwijs zichzelf er niet aan zal ophangen. Dat als het geld niet overal even goed besteed wordt, je zal horen: zie je wel, die scholen doen er niks mee. Ik voel persoonlijk een grote druk om het als schoolleider nu niet te verprutsen.”

Er zijn valkuilen, zien Naaijkens en onderwijskundige Sanne van Wetten van het Onderzoekscentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Maastricht Universiteit. Samen doen zij binnen EducationLab NL onderzoek naar welke programma’s of ingrepen die in het buitenland goede resultaten opleveren, ook in het Nederlandse onderwijs effectief kunnen zijn. Het ligt volgens hen niet in de Nederlandse onderwijscultuur om als een school voor een bepaalde didactische of pedagogische aanpak kiest, te evalueren of dat ook echt wat oplevert. Het gevolg is, vrezen Naaijkens en Van Wetten, dat er straks veel geld besteed kan worden aan onderwijsplannen die goed lijken maar die uiteindelijk geen effect hebben.

Problemen goed inventariseren

Houdt het ministerie daar dan geen controle op? Het kabinet kondigt een ‘menukaart’ aan met bewezen effectieve ingrepen, zoals extra docenten en ondersteuning in de klas, bijles en huiswerkbegeleiding op school, intensieve ondersteuning en begeleiding van leerlingen en zomerprogramma’s of weekendscholen. Voor deze interventies kunnen scholen geld aanvragen. Naaijkens hoefde voor haar plannen bij de vorige steunronde in het voorjaar maar ‘enkele blaadjes’ in te vullen.

Maar Van Wetten geeft aan dat het essentieel is dat scholen goed inventariseren welke problemen ze willen aanpakken, bij wie, en hoe de interventies die ze kiezen bijdragen aan het oplossen van de problemen. “Het Rijk wil scholen papierwerk besparen en het geld direct naar de werkvloer laten gaan. Ze geven heel veel vertrouwen. Dat is goed. Maar er zijn grote verschillen in aanpak tussen scholen, en sommige leerlingen hebben meer achterstand gelopen dan anderen. Analyseren waar de problemen zitten is cruciaal. Als je wilt dat de plannen die nu gemaakt worden de juiste zijn, is die tijd wel nodig.”

Intensievere evaluaties

Na de eerste lockdown hebben scholen wel evaluaties gedaan, zegt Louise Elffers, lector Kansrijke schoolloopbanen aan de Hogeschool van Amsterdam, “maar schoolleiders zeggen zich daar ook op verkeken te hebben. Ze dachten te maken te hebben met een situatie die zich nooit meer zou voordoen. Maar er kwam nog een lockdown. Achteraf had die evaluatie dus misschien wel wat intensiever moeten zijn om een goed beeld te krijgen van welke aanpak het beste werkt.”

Leerlingen van Basisschool Het Open Venster in Rotterdam.  Beeld Koen van Weel, ANP
Leerlingen van Basisschool Het Open Venster in Rotterdam.Beeld Koen van Weel, ANP

Uit een onderzoek van de VU blijkt dat bij het vorige steunpakket het geld vooral is aangevraagd voor zomerscholen, verlengde schooldagen en ondersteuning onder schooltijd. “Maar”, zegt Van Wetten, “wil extra lestijd echt effectief zijn, dan moet je goed kijken welke kinderen dit nodig hebben en het inzetten op een specifieke achterstand. Extra lessen pakken soms zelfs negatief uit voor leerlingen zonder of met een kleine achterstand. Ze kunnen de eigen verwachtingen en het zelfbeeld van leerlingen omlaag halen.”

Het kabinet zegt in beeld te houden of de plannen werken: de leerlingvolgsystemen die scholen sowieso bijhouden moeten hier duidelijkheid over bieden, en de verantwoording van de school in het jaarverslag. Deze zullen door de onderwijsinspectie bekeken worden.

Onmogelijke sprint

Zeker omdat het noodplan ‘maar’ voor 2,5 jaar staat, zien Naaijkens en Van Wetten het eigenlijk als een onmogelijke sprint voor scholen om succes te behalen. In zo’n korte tijd kun je ook niet voldoen aan een cruciale voorwaarde voor goed onderwijs: voldoende leraren. In 2019 bedroeg het lerarentekort volgens onderzoeksbureau McKinsey ongeveer 1 procent van het lerarenbestand. Dit lijkt weinig, maar het gaat om grote getallen die bovendien naar verwachting toenemen tot zo’n 9 procent in het basis-, en 3 procent in het voortgezet onderwijs in 2029.

“Corona heeft wel voor meer belangstelling voor het lerarenvak gezorgd”, zegt Naaijkens. “Al zou ik hopen dat het vak wat diverser wordt.” Elffers hoopt ook op meer ‘tussenschoolse mobiliteit’: “Als de ene school de situatie op orde heeft gebracht, zou een goede docent van die school ook een jaar elders kunnen gaan werken waar nog problemen zijn.”

Naaijkens krijgt iedere week wel een mailtje van iemand die graag zij-instromer wil worden. “Maar zo makkelijk is dat niet. Zo’n 20 tot 30 procent van de zij-instromers vallen de eerste vijf jaar uit. Het lerarentekort is een onderliggend probleem dat je met dit steunpakket niet oplost. Ik hoop niet dat we daar uiteindelijk op worden afgerekend.”

Lees ook:

Kabinet vraagt met steunpakket visie bij scholen

Met een enorm financieel noodpakket legt het kabinet de bal terug bij scholen. Kritiek op onzichtbare ministers past niet meer: scholen hebben nu ruimte het onderwijs te verbeteren.

Hier gaat de 8,5 miljard euro extra voor het onderwijs naartoe

Met forse investeringen wil het kabinet leerlingen en studenten op alle niveaus, van basisschool tot universiteit, de kans geven om hun door corona opgelopen achterstand in te halen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden