Politiek onderwijs

Democratie wordt voor jongeren pas interessant als het over henzelf gaat. ‘Doe een workshop op de voetbalclub’

Den Helder, 4-3-2021 Mavo aan Zee les maatschappijleer.  Beeld Olaf Kraak
Den Helder, 4-3-2021 Mavo aan Zee les maatschappijleer.Beeld Olaf Kraak

Tieners vinden democratie pas interessant als ze het gevoel hebben dat het over henzelf gaat. Als ouders dat niet leren, wat kan onderwijs dan doen?

Het grote verschil in waardering voor de democratie tussen vwo’ers en vmbo’ers (71 versus 34 procent), was deze week volgens de onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam een van de meest opmerkelijke resultaten van hun Adolescentenpanel democratische kernwaarden en schoolloopbanen (ADKS). Ook opvallend was het verschil tussen de schoolniveaus in hun erkenning van de positie van minderheden: vmbo’ers zijn er gevoeliger voor dan vwo’ers. Die vinden vaker dat de meerderheid het voor het zeggen heeft, en de rest zich maar moet aanpassen.

Democratische opvoeding

Of je het gevoel hebt dat politiek over jou gaat, is volgens docent Annika van Staa van Prodemos, hoofd educatieve projecten Norbert Hinterleitner van de Anne Frank Stichting en bijzonder hoogleraar mediaopvoeding Peter Nikken, van cruciaal belang om je bij de democratie betrokken te voelen. En leerlingen op lagere opleidingsniveaus voelen dat vaak minder. Van Staa: “Als we op die scholen over verkiezingen praten, zeggen ze vaak niet te weten of ouders gaan stemmen”. Als de ouders geen interesse hebben in politiek, ziet Nikken, “dan zit het vaak ook niet in het gedachtegoed van de kinderen”.

Leren aan kinderen dat ze invloed hebben op hun omgeving, is volgens Hinterleitner de belangrijkste reden dat onderricht over democratie zo belangrijk is. “Ze hebben verantwoordelijkheden, en mogen niet het gevoel krijgen dat ze er niet toe doen.”

Ouders mogen daarin dan cruciaal zijn, maar wat kan school precies betekenen in de democratische opvoeding? Voor de UvA- onderzoekers wordt hun komende onderzoek naar de derde klas spannend: dan begint op het vmbo met het vak maatschappijleer. Stijgt het kennisniveau dan? De verwachting is van wel.

Basischoolleerlingen in debat

Maar je zou ook kunnen terugkijken. Had er op de basisschool niet al meer aandacht voor democratie moeten zijn? Volgens Hinterleitner beginnen kinderen in groep 5 van de basisschool anderen in stereotypen in te delen, en bewust groepjes te vormen. Geen gek moment om dan te beginnen met lessen over meningsverschillen en hoe daar democratisch mee om te gaan.

Onderwijsuitgever Blink heeft voor de huidige verkiezingen een lesprogramma ontwikkeld dat begint in groep 5 bij 8- en 9-jarigen. “De kinderen gaan in debat over stellingen over politieke thema’s. Dierenwelzijn vinden ze belangrijk, maar ze willen ook praten over kinderrechten, klimaat, armoede, vluchtelingen, discriminatie, sport of roken, drank en drugs”, vertelt uitgever Lian van de Wiel. “Ze verdiepen zich eerst zelf in deze thema’s en koppelen die vervolgens aan de standpunten van politieke partijen. We sluiten op 16 maart af met een echte verkiezing.”

De democratische onderwijsprogramma’s van Blink, Prodemos en de Anne Frank Stichting kunnen nog zo goed zijn, een garantie dat kinderen in groep 8 met basiskennis van democratie van school komen, is er niet. Nederlandse scholen worden hier tot dusver vrij in gelaten, al treedt er deze zomer een wet in werking die burgerschapsonderwijs moet versterken. Volgens Van Staa maakt het wel degelijk uit: “Als ik lesgeef in een gemeenteraadszaal, gaat de ene school meteen debatteren terwijl de andere nog moeite heeft met de taakverdeling”.

Gevoeliger voor minderheidsposities

Dat vmbo’ers gevoeliger zijn voor minderheidsposities, verklaart zij mede doordat vmbo’ers ‘minder naïef’ zijn. “Ze komen meer diversiteit tegen op school, kennen elkaar. Havo- en vwo-leerlingen leven vaker in een bubbel.” Voor alle kinderen geldt dat hun belangstellingen veranderen. “Een deel van de kinderen wordt minder idealistisch als ze naar de middelbare school gaan”, zegt Van de Wiel. In plaats van dierenwelzijn vinden ze volgens het ADKS-onderzoek vooral misdaad en terreur interessant worden, gevolgd door klimaat, vluchtelingen en armoede.

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

Nieuws en fake news

Het Jeugdjournaal, zo’n stevige bron van nieuws voor de bovenbouw van de basisschool, wordt op de middelbare school verdrongen door sociale media. “En daarin gaat het niet vaak over democratie”, zegt Nikken. “Wat zelfs dreigt, is dat er vooral fake news rondgaat. Of oproepen om samen te komen om te rellen; dat heeft niets met het democratische recht van demonstratie te maken.”

Ook Hinterleitner zoekt met de Anne Frank Stichting steeds naar manieren om jongeren te bereiken met verhalen over democratie en rechtsstaat. “Je moet het dicht bij henzelf zoeken: in de sportclub, de school of de vriendenkring. Wij hebben bijvoorbeeld een jongerenteam en doen workshops met jongeren op voetbalclubs.”

“Maak het lokaal”, beaamt Nikken. “Leer jongeren over democratie op de plekken waar zij ervaren: hier kan ook ik een verschil maken.”

Lees ook:

Voor veel jongeren is democratie een vaag begrip

De helft van de tweedeklassers staat onverschillig tegenover de democratie. De kenniskloof tussen vwo’ers en vmbo’ers is verontrustend, vinden UvA-onderzoekers.

‘Waardering voor democratie? Met vmbo’ers komt dat wel goed’

Vmbo’ers in Den Helder spijkeren hun kennis over democratie en politiek vooral vanaf het derde jaar bij. ‘De school moet ons de kans geven dit te leren.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden