null Beeld
Beeld

ColumnErik Ex

De virtuositeit van de leraar zit in de manier waarop hij straft of beloont

Erik Ex

Johannes Visser, columnist onderwijs bij De Correspondent, haalde vorige week een oud boek uit de kast. Alfie Kohns Punished by Rewards stelt dat straf en beloning twee kanten van dezelfde medaille zijn. Volgens Kohn zouden zaken hun betekenis verliezen als er een beloning in het spel is. Bijvoorbeeld een sticker of een cijfer. Kohn raadt aan maar helemaal geen cijfers meer te geven omdat het een vorm van manipulatie is die de intrinsieke motivatie verstoort.

Eigenlijk willen mensen van nature leren, hebben ze het verlangen goed werk te doen en willen ze deugen. Wanneer we straffen en belonen rammen we dit eruit. Volgens Johannes Visser gaat achter straffen en belonen een cynisch denkbeeld schuil.

Klopt dit wel? Mijn neefje heeft geleerd om op het potje te zitten door iedere keer een sticker te krijgen als het goed ging. Heeft hij nu een verstoorde relatie met de stoelgang? Ik vermoed dat het mijn broer vooral een hoop te verschonen luiers bespaard heeft.

Complimenten of strafregels

Het onderwijs hangt aan elkaar van straffen en beloningen. Wie goed werk doet en het haalt, krijgt complimenten, goede cijfers en een mooi papiertje. Wie kattenkwaad uithaalt, te laat komt of niet komt, krijgt een boze blik, strafregels of moet zich ’s ochtends om acht uur melden.

Bij de diploma-uitreiking afgelopen week kwam een leerling naar me toe. Ze had mijn lessen altijd interessant gevonden, maar ook een beetje eng. Dat vond ze goed want bij mij kreeg je vaak de beurt en moest je dus opletten en soms iets voor de klas zeggen. Ik had haar, kortom, een stukje uit haar comfortzone gekregen. Op een plek die de Russische psycholoog Vygotsky de ‘zone van naaste ontwikkeling’ noemde – daar waar het leren plaatsvindt.

Om daar te komen paste ik soms zachte dwang toe (ja, ze moest komen, ook al was het half negen); vaak gaf ik complimenten en daagde haar intellectueel uit. Als ze dat goed deed kreeg ze erkenning in de vorm van een cijfer. Heb ik haar verpest?

De weg wijzen

De virtuositeit van de leraar zit erin hóe we belonen en straffen. Een complimentje, een sticker of een krul zijn meestal prima. Maar wees voorzichtig met te veel (en te vroege!) cijfers, snoepgoed en ranglijsten is mijn adagium.

Dat mensen graag leren, nieuwsgierig zijn en meestal deugen is vast waar, maar niet een reden om te stoppen met straffen en belonen. We helpen kinderen ermee vooruit te kijken. Mijn neefje kon nog niet inschatten dat zindelijkheid ook iets voor hem was. Mijn leerlingen snappen vaak nog niet dat kortstondige bevrediging (een spelletje spelen op hun telefoon) waardevolle intellectuele ontwikkeling in de weg staat. Dan helpen beloningen en straffen de weg te wijzen.

Daar gaat geen cynisch mensbeeld achter schuil, maar eenvoudige praktijkkennis.

Erik Ex (1987) is leraar geschiedenis op het Cygnus Gymnasium in Amsterdam. Hij schrijft elke twee weken een column. Lees zijn eerdere bijdragen hier terug.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden