Staat van het Onderwijs

De problemen in het onderwijs zijn groter en groter geworden, maar de geldbuidel staat klaar

Een kind arriveert op een basisschool in Den Haag.  Beeld ANP
Een kind arriveert op een basisschool in Den Haag.Beeld ANP

Inspecteur-generaal Alida Oppers presenteert haar eerste Staat van het onderwijs over coronajaar 2020, en geeft een zware opdracht mee.

Na een uitputtend jaar voor het onderwijsveld kondigt de Inspectie van het Onderwijs aan dat er voor de sector de komende jaren nog meer werk aan de winkel is. In het jaarverslag De Staat van het Onderwijs blijken de problemen die al vaker geconstateerd werden in talloze nationale en internationale rapporten verder verdiept: de scheidslijnen tussen kansrijke en kansarme leerlingen zijn scherper, de schooladviezen in groep 8 zijn lager, de hoeveelheid scholieren die niet voldoen aan de minimale eisen voor rekenen en taal groter, het lerarentekort gegroeid. De moord op de Franse leraar Samuel Paty toonde de noodzaak van maatschappelijke vaardigheden aan, maar vooralsnog is er nauwelijks zicht op de kwaliteit van deze lessen. Het zijn slechts enkele bevindingen uit de lijvige ‘staat’ van coronajaar 2020.

De positieve noot die de inspectie aan het verslag meegeeft, is de geldbuidel die klaarstaat voor het onderwijs. De 8,5 miljard euro die het kabinet in het Nationaal Programma Onderwijs uittrok, is volgens de Inspectie in een ‘ongekende crisis ook een ongekende kans’. Het is een bedrag dat gebruikt kan worden voor niet alleen een ‘reparatie’, maar zelfs een hele ‘renovatie’ van het stelsel.

Weinig bijscholen voor leraren

Leraren staan in het hart van deze renovatie, maar dat het tekort daaraan nog allesbehalve is opgelost, voert in dit jaarverslag niet de boventoon. Dat deed het vorig jaar al. ‘Vakdidactiek’, de manier waarop je specifieke kennis het beste overdraagt, is volgens inspecteur-generaal Alida Oppers het sleutelwoord om de basisvaardigheden voor ieder kind op orde te krijgen: “Als we de kwaliteit van de vakdidactiek door bijscholing van leraren de komende twee jaar kunnen verhogen, hebben we daar na afloop van het Nationaal Programma Onderwijs nog steeds veel profijt van.”

“Het Nederlandse onderwijs schoolt de leraren ten opzichte van andere landen weinig bij”, zegt Oppers. “Op veel scholen krijgt het team tijdens studiedagen algemene instructies voor didactiek, maar uit onderzoek blijkt dat het meer oplevert als je leraren bijvoorbeeld specifiek bijschoolt voor bepaalde vakken. Voor zulke interventies zou meer aandacht moeten zijn.”

Nederlandse leraren zeggen volgens de inspectie niet altijd behoefte te hebben aan bijscholing op hun didactische vaardigheden. “Leraren geven aan op dat terrein veel zelfvertrouwen te hebben”, zegt Oppers. “Maar hoe verhoudt zich dat dan tot de resultaten? Als een kwart van de leerlingen het basisniveau van lezen en schrijven niet haalt, dan moet je toch constateren dat de didactiek effectiever moet.”

Al voor corona onder niveau

Want een te grote groep leerlingen was volgens de inspectie al voor 2020 onvoldoende taal- en rekenvaardig en beschikte over te weinig maatschappelijke competenties. Al voor de coronacrisis kon ruim een kwart van de leerlingen in het basisonderwijs niet schrijven op het afgesproken minimale basisniveau. Uit internationaal onderzoek bleek ook al dat 24 procent van de 15-jarige leerlingen niet, of niet meer, kan lezen op basisniveau. Bij rekenen halen jaarlijks ongeveer 50.000 groep 8-leerlingen niet het streefniveau. Oppers: “Deze leerlingen lopen daarmee het risico om uiteindelijk laaggeletterd of -gecijferd het onderwijs te verlaten. Het werkt kansenongelijkheid in de hand.”

‘Ga geen nieuwe dingen doen’

De oplossing voor deze problemen zit hem volgens de Inspectie in een gerichte aanpak van onderwijs in taal, rekenen en maatschappelijke vaardigheden. Om effectiever te kunnen ingrijpen, wil de inspectie ook intensiever gaan peilen op scholen welke niveaus de leerlingen bereiken. Wat betreft het Nationaal Programma Onderwijs beveelt Oppers aan om ‘geen nieuwe dingen’ te gaan doen. “Beperk je tot wat je weet dat ook echt werkt in het onderwijs. Het kan niet zo zijn dat er voor 7000 scholen ook 7000 wegen zijn. Er is veel wetenschappelijke kennis over wat effectief is, laten we daar vooral op inzetten.”

Behalve lezen, schrijven en rekenen, vallen ook vakken als burgerschapsvorming en persoonsvorming onder de kerntaken van het onderwijs, aldus de inspectie. Het is nog niet zo makkelijk er zicht op te krijgen wat de kwaliteit van dit onderwijs is. De wet burgerschapsvorming moet daarvoor meer handvatten gaan bieden, maar op het gebied van persoonsvorming ontbreekt dat beeld nog. Het wordt overgelaten aan de vrijheid van de school en de leerkracht. “En dat is prima”, zegt Oppers. “Er gaat veel energie naar persoonsvorming toe, en het zou mooi zijn als we inzichtelijk kunnen maken welke doelen scholen zich daarbij stellen en wat dit oplevert. Daar kan iemand anders ook weer wat mee. Die discussie zouden we meer willen voeren.”

Onderwijs in coronajaar 2020 was een jaar ongelijke kansen

Vanwege de lockdown zijn in 2020 geen eindtoetsen in het basisonderwijs afgenomen. De inspectie betreurt dit omdat ze hierdoor de kans niet heeft gekregen vast te stellen wat de achterstanden precies waren. Dit bemoeilijkt het herstellen van de schade. Het achterwege blijven van de toetsen leidde ertoe dat de schooladviezen gemiddeld lager uitpakten dan normaal en dat 14 duizend basisscholieren, vooral meisjes en leerlingen uit lagere sociaal-economische klassen, een hoger schoolniveau zijn misgelopen.

In het voortgezet onderwijs heeft in plaats van de reguliere 92 procent, 99 procent de school met een diploma verlaten. Dat is mede te danken aan het uitblijven van een centraal eindexamen. Leerlingen bleven ook minder vaak zitten: 30 duizend leerlingen in 2020, tegenover 45 duizend in 2019.

Er zijn nog maar een handjevol zwakke scholen in Nederland, maar volgens de inspectie wil het nog niet zeggen dat een school goed onderwijs biedt als het voldoet aan de basiskwaliteit. Naar schatting zitten 35 duizend basisscholieren, vooral kinderen van ouders met een zwakke sociaal-economische achtergrond, op een slecht presterende school. Het lesaanbod tijdens de lockdown was op deze scholen minder goed. Deze leerlingen hebben anderhalf keer minder leergroei doorgemaakt dan leerlingen met een sterke uitgangspositie.

Lees ook:

Onderwijsinspectie: door kleine scholen lekken fte’s weg

In 2020 trok de onderwijsinspectie aan de bel over het lerarentekort, dat een bedreiging vormt voor de kwaliteit van het onderwijs.

Hoe kinderen op deze Brabantse basisschool binnen een half jaar leerden rekenen

Op de Brabantse basisschool ‘t Palet scoorden nog te veel kinderen qua rekenen onder het gemiddelde. Binnen zes maanden behoorden ze bij de beste 20 procent van Nederland. Hoe lukte ze dat?

In plaats van de 8,5 miljard euro heeft onderwijs structurele oplossing voor lerarentekort nodig

Schuif de 8,5 miljard voor onderwijs terug naar de formatietafel om in te ruilen voor een structurele aanpak, zegt Mohammed Guellaï.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden