Lerarentekort

De onbevoegde leraar rukt op: redding voor het onderwijs of armoede?

null Beeld Phil Nijhuis
Beeld Phil Nijhuis

Er komen steeds meer onbevoegde leraren voor de klas. De een vindt dat slecht voor de status van het vak, volgens de ander wordt het er juist aantrekkelijker door.

In Amsterdam zijn de basisscholen deze week begonnen met meer onbevoegde leerkrachten voor de klas dan vorig jaar. “Gelukkig konden alle scholen wel open”, schrijft wethouder Marjolein Moorman aan de gemeenteraad, want dat was voor de vakantie nog maar de vraag. Er waren dit jaar niet alleen vacatures bij scholen in kwetsbare wijken, maar overal. Schoolleiders deelden daarom per klas meer kinderen in, of laten onderwijsassistenten, pabo-studenten of uitzendkrachten zelfstandig lesgeven. “De manier waarop de formatie is ingericht baart wel zorgen; zowel de kwaliteit voor de leerlingen als het welzijn van de onderwijsprofessionals staat soms erg onder druk”, schrijft de wethouder. Binnen sommige scholenkoepels lopen de tekorten op naar 15 tot 20 fte aan bevoegde leraren, al ‘wisselen de tekorten per dag’.

Als ergens tekorten aan leerkrachten bestaan in het basisonderwijs dan is het in de vier grote steden. Amsterdam bestrijdt het lerarentekort sinds vorig jaar met een ‘lerarenbonus’ van 1000 euro voor leraren in wijken waar de lerarentekorten het grootst zijn. Minister Slob van onderwijs kondigde gisteren een gelijksoortige aanpak aan voor 1300 Nederlandse basisscholen met ‘uitdagende kinderen’. Personeel krijgt er de komende twee jaar 5 tot 8 procent loon bij. Het onderwijsveld is teleurgesteld dat er niet voor een meer structurele aanpak is gekozen, maar dat vindt Slob gezien zijn demissionaire status geen optie. Het effect van de bonus is in Amsterdam moeilijk meetbaar, maar lijkt wel enigszins te werken.

Kwaliteitsprobleem

Hoogleraar Paulien Meijer aan de Nijmeegse lerarenopleiding voorziet nog grotere problemen in de toekomst. “Ik ben ontzettend boos dat we het lerarentekort al zo lang zien aankomen, en dat er niks aan gedaan is. We hebben in het onderwijs een enorm kwaliteitsprobleem gekregen, dat zonder gerichte investeringen niet is op te lossen.”

De inzet van onbevoegde leraren is een acute oplossing voor scholen met vacatures die ook in de rest van Nederland de komende weken de deuren openen. Van de Nederlandse leerkrachten is 1,1 procent onbevoegd, maar nog eens 3 procent van hen is ‘onderbevoegd’ om een klas te leiden: de gym- en muziekleraren, onderwijsassistenten, zij-instromers of pabo-studenten. In het voortgezet onderwijs is 4 tot 8,5 procent van de docenten onbevoegd. De pijn wordt daar vooral gevoeld bij vakken als wiskunde, natuurkunde, Nederlands of Engels.

Hoewel de onderwijsbevoegdheid voor leraren een wettelijke plicht is, handhaaft de Onderwijsinspectie er nauwelijks meer op. “Scholen zijn niet aan het onmogelijke gehouden”, zegt minister Slob als het gaat om het rondkrijgen van de formatie.

Wijkprofessionals

Lerarenvakbonden vrezen voor de status van het vak. Een commissie onder leiding van oud-leraar Paul Zevenbergen had het ministerie in februari een advies moeten geven over nieuwe bevoegdheden, maar onderling kwamen de commissieleden er niet uit. Een oplossing lijkt nu ver weg.

Toch moet er een officiële rol komen voor leraren zonder het klassieke papiertje. “Niet alleen vanwege het lerarentekort, maar ook voor de kwaliteit van het onderwijs”, zegt onderwijsadviseur Joke Middelbeek. Want zelfs als het lerarentekort zou zijn opgelost, zou ze nog graag met externen blijven werken. Op de scholen in Amsterdam Nieuw- West waarvan zij tot voor kort bestuurder was, zetten ze een schooldag per week ‘wijkprofessionals’ in voor sport- of culturele projecten. “De wijkprofessionals wonen in de buurt en kennen de wereld van de kinderen. Zij slaan een brug tussen hun wereld en de diverse wereld van de kinderen, zodat bubbels worden doorgeprikt. Zij dragen bij aan de sociaal-emotionele ontwikkeling van de leerlingen en maken hun wereld groter. Iets waar de leerkracht vaak geen ruimte meer voor heeft omdat die zoveel moet toetsen, methodes afwerken en vergaderen. Maar als een kind in het hoofd geblokkeerd is, komt het ook niet tot leren.”

Stuiterend van enthousiasme

De belangrijkste taak van de bevoegde leraar, zegt hoogleraar Meijer, is het overzien van het leerproces van een leerling, en het weten hoe in te grijpen als een kind moeite krijgt met leren. “Het lesboek kan ook door een onbevoegde collega met de klas worden afgewerkt, de herfsttafel kan ook door onderwijsassistent worden gemaakt. Zet mensen daar in waar ze het beste in zijn, en laat de leraar over dat hele proces de regie voeren. Feit is wel, dat dit om hele goede leraren vraagt.”

Het is inderdaad niet makkelijk om de lesboeken opzij te leggen en je los te maken van het keurslijf van citotoetsen voor taal en rekenen waarin het basisonderwijs gedrukt is, geeft Middelbeek toe. Toch ziet zij dat wel als de uiteindelijke redding van het onderwijs. “Onze leerkrachten kwamen dankzij de samenwerking met de wijkprofessionals stuiterend van enthousiasme weer op school. Zij brengen het gevoel dat we het hele kind weer kunnen zien. Het onderwijs is een pan met kikkers geworden die langzaam is opgewarmd: zij die erin zaten, worden langzaam doodgekookt, wie er nu nog bijkomt, springt er razendsnel weer uit. Samen met onze externe leraren kunnen we kinderen echt de wereld in helpen. En daar kan het vak zoveel aantrekkelijker van worden.”

Lees ook:

Tijdelijk meer salaris voor personeel achterstandsscholen

Leraren, schoolleiders en ander personeel van achterstandsscholen kunnen de komende twee schooljaren rekenen op een toelage op hun salaris. Volgens het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap maakt dit het aantrekkelijker voor hen om op deze scholen te werken.

Lerarentekort zo dringend dat ouders nu ook zelf leerkrachten kunnen werven

Ouders die zich er zorgen over maken dat er na de zomer geen leraar voor de klas staat, kunnen nu gratis vacatures plaatsen op Onderwijsopties.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden