Leerlingen uit groep 4 voetballen op het schoolplein van OBS De Pijler (2007). Beeld Marieke Zwartscholten
Leerlingen uit groep 4 voetballen op het schoolplein van OBS De Pijler (2007).Beeld Marieke Zwartscholten

Onderwijs

De gemengde school, twintig jaar later: ‘Gelijke kansen zijn een illusie gebleken’

Marieke Zwartscholten was twintig jaar geleden leerkracht op de Rotterdamse basisschool De Pijler. Ze ging terug naar de gemengde school en legde de kinderen vast als fotograaf.

Marijke de Vries

Twintig jaar geleden haalde de Rotterdamse basisschool De Pijler de landelijke dagbladen. Om een gemengde school te worden, had toenmalig directeur Harry Reitsma onorthodoxe maatregelen getroffen: een wachtlijst voor kinderen mét een migratieachtergrond en een wachtlijst voor kinderen wier ouders in Nederland waren geboren. ‘Witte ouder is geen racist’, kopte deze krant.

De Pijler stond in de Stadstuinen op de Kop van Zuid, die toen in aanbouw was. Rond de school werden luxe koopwoningen uit de grond gestampt, op een steenworp afstand van bestaande wijken als Feijenoord en de Afrikaanderbuurt, met veel sociale woningbouw. “Ik wilde voorkomen dat we een elitaire school vol witte kinderen zouden worden in het multiculturele Rotterdam”, zegt Reitsma, terugblikkend. Want toen de nieuwbouwwoningen eenmaal af waren zag hij de schoolpopulatie in rap tempo witter en welgestelder worden. “Hoogopgeleide ouders schreven hun kind vroeger in waardoor andere ouders achter het net dreigden te vissen.” Door 40 procent van de plaatsen te reserveren voor kinderen met een migratieachtergrond hoopte Reitsma betere kansen te creëren voor kinderen uit achterstandssituaties.

Schooldirecteur Harry Reitsma verwelkomt alle leerlingen bij de deur met een hand (2019). Beeld Marieke Zwartscholten
Schooldirecteur Harry Reitsma verwelkomt alle leerlingen bij de deur met een hand (2019).Beeld Marieke Zwartscholten

Een paar jaar lukte dat, tot de Onderwijsraad concludeerde dat de dubbele wachtlijst discriminerend was. Het initiatief kreeg het stempel ‘de tragiek van de goede bedoelingen’, tot ergernis van Reitsma, die dat ‘politiek correct’ vond maar zich er wel bij neerlegde.

Fotografe Marieke Zwartscholten stond destijds voor de klas in De Pijler, als leerkracht van groep 4. “Een heel leuke leeftijd: geen kleuters meer, maar ook nog geen pubers.” In die tijd begon ze te fotograferen. Op het schoolplein, in haar eigen klas en bij collega’s. Ze maakte kleine tentoonstellingen op school. Later kwamen er foto’s op de gevel van een dependance van de school en ging ze bij kinderen thuis fotograferen.

Terwijl de onderzoeken over kansenongelijkheid in het onderwijs en gesegregeerde scholen zich opstapelen en steeds meer kinderen uit welgestelde milieus bijles krijgen, wil Zwartscholten laten zien dat ze wel bestaan: scholen met een gemengde populatie, die een afspiegeling zijn van de wijken waarin ze staan. In 2019 begon ze met het fotograferen van gezinnen ‘van het ontbijt tot het handje van Harry’, die bij de ingang altijd alle handen schudde. Maar toen de coronapandemie uitbrak, moest Reitsma met zijn handen op zijn rug de kinderen verwelkomen en werd thuis fotograferen lastiger.

Zwartscholten: “Ik zie de school als een soort microkosmos, Nederland in het klein, met alle bijbehorende problemen in het onderwijs.” Zo toonden de verschillen tussen kansrijke en kansarmere kinderen zich tijdens de coronapandemie ook op De Pijler: in het ene gezin had elk kind een eigen computer, in het andere was er maar één laptop waarop door ouders gewerkt én door kinderen geleerd moest worden.

Een verjaardag bij de kleuters van De Pijler (2007). Beeld Marieke Zwartscholten
Een verjaardag bij de kleuters van De Pijler (2007).Beeld Marieke Zwartscholten

Die kansenongelijkheid heeft hij in de tussenliggende twee decennia niet kunnen oplossen, concludeert Reitsma met enige spijt. Na de eerste coronagolf in 2020 ging hij met pensioen. “Gelijke kansen zijn een illusie gebleken, die komen er niet zolang we niks doen aan begeleiding van mensen aan de onderkant van de samenleving. Rond de eeuwwisseling dachten we: als we kinderen maar mogelijkheden bieden en samen naar school laten gaan, dan kunnen ze zich aan elkaar optrekken. Ze leren elkaar wel respecteren en accepteren en dat is heel belangrijk voor de sociale omgangsvormen, maar de ongelijkheid hef je er niet mee op. Het creëren van gelijke kansen is veel taaiere materie; daarvoor moeten we de armoede in Nederland veel fundamenteler bestrijden, is mijn overtuiging.”

Terwijl het fotograferen serieuzer werd, gingen de administratie en bureaucratie in het onderwijs Zwartscholten steeds meer tegenstaan. Er bleef steeds minder tijd over voor spontane projecten in de klas, zoals een fietsenwinkel die in het lokaal werd gebouwd, toen de kinderen een oude fiets hadden gevonden. In 2009 verruilde ze het onderwijs definitief voor de fotografie. Ze bewondert haar collega’s, die nog altijd met passie voor de klas staan. “Ik begrijp heel goed dat er een lerarentekort is ontstaan. Ik ben zelf ook weggegaan.” Toch hoopt Zwartscholten dat haar serie mensen inspireert om voor het onderwijs te kiezen.

“Beter onderwijs kan niet alle problemen oplossen, maar goed onderwijs kan kansenongelijkheid wel tegengaan en voor verbinding zorgen in de samenleving. Wat Harry in 2002 deed met die wachtlijsten werd afgekeurd, maar hopelijk inspireert het anderen om tot nieuwe oplossingen te komen. Ik denk dat het initiatief van die wachtlijsten er destijds wel voor heeft gezorgd dat die mix is ontstaan. Al zullen we nooit weten hoe de school zich anders had ontwikkeld.”

Leerlingen van groep 8 lopen aan het eind van de pauze weer terug naar school (2021). Beeld Marieke Zwartscholten
Leerlingen van groep 8 lopen aan het eind van de pauze weer terug naar school (2021).Beeld Marieke Zwartscholten

Zou ze zelf opnieuw voor de klas gaan staan? “Ik heb het weleens overwogen. Ik begeleid nu collega-fotografen, maar wie weet.”

De Pijler is nog steeds ‘een prachtige afspiegeling van Rotterdam’, zegt Peter van der Waal, de huidige directeur. “Natuurlijk hebben we te maken met grotestadsproblematiek en speelt de thuissituatie mee in de kansen die een kind heeft, daar heb je als school minder invloed op dan we vroeger misschien dachten. Niettemin zijn wij erop gebrand om in groep 8 een passend schooladvies te geven. Of we verder iets speciaals doen? Nou nee. We creëren met elkaar een warme, veilige plek.”

Lees ook:

‘Witte ouder is geen racist’

De populaire Rotterdamse basisschool De Pijler wil geen witte school worden. Daarom reserveert directeur H. Reitsma nu 40 procent van de plaatsen voor allochtone kinderen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden