Zwolse Peperbus verheven voor moderne devoten

Onder de kerkwachters in de Onze Lieve Vrouwekerk in Zwolle doet het grapje de ronde dat ze verder moet lopen sinds hun kerk tot basiliek is verheven. Een basiliek is immers groter dan een kerk.

Zeker onder elkaar zijn katholieken er goed in om kerkelijke zaken met humor te relativeren. In Zwolle blijven ze er tamelijk nuchter onder dat paus Johannes Paulus II de eretitel 'Basilica Minor' heeft toegekend aan de Onze Lieve Vrouwekerk, met haar markante toren in de volksmond bekender als de Peperbus. De kerk staat al zeshonderd jaar in de Hof van Zwolle. Dagelijks komen parochianen van de 'Onze Lieve Vrouw ten hemelopneming-parochie' er samen voor de eucharistieviering en het getijdengebed. De verheffing tot basiliek verandert daar niets aan. En toch feliciteerden kerkgangers elkaar opgetogen toen het nieuws uit Rome bekend werd. Overmorgen zal de kerk tot de laatste plaats bezet zijn als kardinaal J. Willebrands de basiliek komt zegenen. De 90-jarige oud-bisschop van Utrecht woont tegenwoordig in Overijssel.

,,Je kunt het vergelijken met een koninklijke onderscheiding. Het is een teken van erkenning dat vooral immateriële waarde heeft. Achter die waarde gaat de historische betekenis schuil en de geestelijke traditie waar de kerk in staat'', zegt Ton Hendrikman, lid van de commissie 600-jarig bestaan.

De gebruikelijke eretekenen van de basiliek komen op het priesterkoor te staan: een conopeum, een halfgeopende parasol met rode en gele banen, en een tintinnabulum, een ceremonieel klokje. Alles is zo snel gegaan dat er geen tijd meer was om een kunstenaar parasol en klokje te laten vervaardigen. De parochie mag daarom de eretekenen lenen van de Heilig-Kruisbasiliek in Raalte, die ze overigens destijds weer van de Plechelmus-basiliek in Oldenzaal moest lenen.

De Zwolse parochie is aangenaam verrast door de snelheid waarmee het Vaticaan de eretitel heeft toegekend. De verantwoordelijke afdeling (de Congregatie voor de goddelijke eredienst en sacramenten) kreeg de lijvige aanvraag op 14 oktober aangedragen door kardinaal Simonis. Vier dagen later was de toekenning al een feit. ,,Dat verwacht je niet van de kerk die toch eerder in decennia en millennia denkt'', lacht pastor Cees Smal. Hij heeft de pauselijke bul van het Latijn naar het Nederlands vertaald en zal de tekst op 26 november in beide talen voorlezen. De eretitel 'basilica minor' (de zeventiende in Nederland) is toegekend met alle daaraan verbonden liturgische en juridische concessiones.

,,In de praktijk betekent dat dat de kerk vanwege de status van basiliek niet vervreemd kan worden. Stel dat ze onverhoopt leeg komt te staan en afbraak dreigt, dan moet het aartsbisdom alles doen om de kerk voor de eredienst te behouden.''

Om twaalf uur 's middags luiden de klokken in de Peperbus het angelus. In de rijkgedecoreerde Sacramentskapel is dat voor pastor Smal het teken om het gebed 'De engel des Heren' te bidden. Het groepje kerkgangers zingt daarna met geoefende stem 'Wij groeten u, o Koningin'. Het refrein 'Salve Regina' galmt door de goeddeels lege kerk. Elke middag gaat Smal voor in het getijdengebed, dat ook via de kerktelefoon te volgen is.

,,We gaan toe naar een biddend centrum. Deze binnenstadskerk is uitnodigend, geeft een thuis-gevoel. Daarin speelt de geestelijke kant een steeds grotere rol.'' Aandacht voor spiritualiteit heeft in de nieuwe basiliek oude papieren. Thomas van Kempen stelde hier in 1399 zijn leven onder de bescherming van Maria voordat hij intrad in het klooster op de Agnietenberg. De eretitel slaat ook een brug tussen die veertiende-eeuwse Moderne Devotie en de huidige 'revitalisering' van de parochie.

Pastor Smal: ,,De Moderne Devotie ligt hier bij wijze van spreken op straat; mensen zijn 'moderne devoten' die God zoeken te midden van alle uitwassen. Dat is hier nog steeds de spiritualiteit: ootmoed, mededogen, naar elkaar luisteren, een juist gevoel voor rechtvaardige verhoudingen.''

Op straat rondom de kerk lopen ook mensen die daaraan geen boodschap hebben. Na luidruchtig cafébezoek (,,Ik lig 's nachts soms tot vijf uur wakker'', zegt pastor Smal) wordt graffiti op de kerkmuren gespoten en stenen tegen de glas-in-loodramen gegooid. De ramen zijn voor het zesde eeuwfeest gerenoveerd en ,,nu gelukkig voorzien van gehard glas'', stelt Ton Hendrikman laconiek vast bij een inspectie van de kerk. Tegenover vandalisme staat grote waardering van duizenden niet-kerkelijke bezoekers. ,,Heel mooi'', ,,moet behouden blijven'', ,,Genoten van mooie kerk'', ,,Imponerend'', schreven mensen uit Roemenië, Amerika, Canada, Turkije, Zweden in het gastenboek.

In de loop der eeuwen is de kerk uitgebreid van kapel tot rechthoekige kolos. Eind jaren zeventig zijn tijdens de laatste restauratie de zijbeuken gesloopt en heeft de kerk - als enige in Nederland - weer de middeleeuwse kruisvorm. Het interieur is wel een combinatie van verschillende stijlen. Het schip is op de moderne lampen na sober-gotisch, terwijl het priesterkoor en de dwarsbeuken uitbundig neogotisch zijn versierd; het licht gaat van helder naar een door de gebrandschilderde ramen veelkleurige schemer.

Dankzij ruim veertig vrijwillige 'kerkwachters' is de Onze Lieve Vrouwekerk elke middag voor bezichtiging open, evenals de Peperbus-toren. Pastor Smal ziet daarin een bewijs van de betrokkenheid. ,,Mensen zijn echt aan deze kerk gehecht.'' Zo'n 300 parochianen (op een totaal van 800) bezoeken in het weekeinde een van de vieringen; ongeveer honderd zijn actief als vrijwilliger. Voor een binnenstadsparochie heel behoorlijke aantallen.

De parochie heeft veel te danken aan Henk van Doorn, tot eind vorige maand deken van Salland. Hij heeft, zoals een collega het beeldend omschrijft, ,,Doornroosje uit haar slaap gekust''. Door zijn toedoen luiden de klokken van de gemeentelijke Peperbus-toren weer drie keer per dag, verschijnt parochieblad 'Het Hemerken' wekelijks en is het middaggebed een waardevolle traditie geworden, al komt er maar een handjevol mensen. Smal: ,,Voorop staat dat de kerk een plaats van gebed is. Het gaat niet om de kwantiteit. Er wordt weleens gevraagd waarom ik zoveel moeite doe voor 'die anderhalve man en een paardenkop' bij het middaggebed. Een Twents gezegde luidt dat Onze lieve Heer anders rekent dan wij mensen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden