Zwoegen zit ons allen in de genen

Protestanten werken hard om in de hemel te komen, meldde deze krant donderdag. De redenering was zo kort door de bocht, dat ze eruit vloog. Al is ze een beetje waar.

Lodewijk Dros

Katholieken kunnen door goed te werken air miles voor de hemel verdienen, de Reformatie brak met dat idee: of de mens naar de hemel gaat (kleine kans), of naar de hel (grote) hangt geheel van God af, van diens genade. Om toch een sprankje zekerheid te hebben, kon je wél hard gaan werken, daar succes mee boeken en daar misschien (misschien!) uit afleiden dat Gods genade niet van je geweken was.

Voeg deze religieuze drijfveer – angst voor de eeuwige bestemming – bij de bijbelse eisen met je talenten te woekeren en je in het zweet te werken. Verbind daaraan een protestantse levenshouding (die al in middeleeuwse kloosters te vinden was): dat je rationeel en doordacht moet opereren.

De Oostenrijkse socioloog Max Weber citeert in zijn geniale ’Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus’ (1906) de invloedrijke methodistische kerkleider Wesley. Deze riep op om ’nijver en zuinig te zijn’ en de vergaarde rijkdommen niet aan luxe en frivoliteiten te besteden, maar tot meerdere eer van God – hetgeen neerkwam op sober leven en herinvesteren in het bedrijf.

Tussen dit protestantse arbeidsethos en het Europese en Noord-Amerikaanse vroege kapitalisme bloeide, kort gezegd, iets heel moois dat door Weber als Wahlverwantschaft werd aangeduid: kapitalisme en protestantisme voedden, stuurden en bevestigden elkaar. Bij dat befaamde arbeidsethos hoorde ook eerlijkheid. Dat bevorderde de kredietwaardigheid – men laat zijn geld bij jou achter als je betrouwbaar bent.

Die eerlijkheid werkt óók door; Transparancy International (Berlijn) stelt geregeld vast dat fraude, omkoping, zwart geld, het minst voorkomen in van oudsher protestantse landen (onder de twintig eerlijkste landen zitten nog wel katholieke maar geen islamitische naties).

Weber had honderd jaar geleden al in de gaten dat de ’protestantische Ethik’ niet aan calvinisten of lutheranen was voorbehouden. Hij zag haar al in de achttiende eeuw een geseculariseerde gedaante aannemen.

Nu de angst voor de hel in dit land grotendeels is geweken, ontbeert het protestantse arbeidsethos die religieuze angel. Maar arbeid (Wim Kok: ’Werk, werk, werk’) geeft nog steeds wel zin aan het bestaan, precies zoals Weber al inzag. En het ethos heeft het prima volgehouden zonder nog protestants te hoeven zijn. Sterker nog: het heeft veel Nederlanders in zijn greep gekregen.

Zelfs de rooms-katholieken. Die zijn ander vlees in de kuip dan protestanten, maar ze zijn zeker boven de Grote Rivieren protestants gemarineerd.

Nederland is katholiek, meldt de American Journal of Economics and Sociology – katholieken zijn de grootste denominatie. Maar zelfs onze topkatholiek, kardinaal Simonis, is als altijd vermoeide, keiharde werker een doorgewinterde protestant.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden