Review

Zwijgen over verkrachtingen 1945 is voorbij

In 1945, toen Stalin Hitler versloeg, zijn zo’n twee miljoen Duitse vrouwen door Russische soldaten verkracht. Daarover is lang gezwegen.

Ruim zestig jaar na dato wagen wetenschappers een eerste onderzoek naar het leed van Duitse vrouwen die door Russische soldaten zijn verkracht. Een psychiater van de universiteit van Greifswald wil optekenen wat Duitse vrouwen in de laatste maanden van het Derde Rijk hebben meegemaakt. Het gaat om vrouwen van 75 jaar en ouder met lang onderdrukte herinneringen.

Want heel lang is erover gezwegen. Toen in de jaren vijftig een boek verscheen met dagboekaantekeningen van een anonieme Berlijnse vrouw die het allemaal had meegemaakt, reageerde het publiek afwijzend. De schrijfster werd zelfs vijandig bejegend. Daarom bepaalde ze dat het boek pas weer na haar dood herdrukt mocht worden. Wederom anoniem.

In 2001 is de schrijfster overleden. In 2003 verscheen het boek opnieuw, onder de titel ’Een vrouw in Berlijn’. Het werd een bestseller. De tijd was er rijp voor. Na al die jaren durfden Duitsers voorzichtig over het leed te berichten dat ze had getroffen. Wel telkens met de kanttekening dat ze dat leed zelf over zich hadden afgeroepen.

Er verschenen boeken en films over de bombardementen op Duitse steden, over de vlucht en verdrijving uit de oostelijke provincies en over de verkrachting van vrouwen door Russische soldaten. ’Een vrouw in Berlijn’ is nu ook verfilmd en maakte al veel discussie los. Vanaf 15 januari is de film met de titel ’Anonyma’ in de Nederlandse bioscopen te zien.

Bij het opnieuw verschijnen van het boek vijf jaar geleden uitten sommigen twijfels over de authenticiteit van de tekst. Inmiddels is vastgesteld dat het boek berust op twee schriften en een kladblok die de schrijfster tijdens de laatste maanden van de oorlog heeft volgeschreven. Meteen na de oorlog heeft ze de notities voor iemand die haar na stond uitgetypt en bewerkt.

In de jaren vijftig heeft een bevriende uitgever eerst een Engelse en toen een Duitse uitgave verzorgd. Dagboekenverzamelaar en oorlogschroniqueur Walter Kempowski heeft bij de herverschijning de authenticiteit van de tekst bevestigd. Een journalist van de Süddeutsche Zeitung maakte de identiteit van de schrijfster bekend: Marta Hillers (1911-2001).

Het boek verbluft door de nuchtere toon, die in de film zoveel mogelijk is aangehouden. Het boek is geen aanklacht, het beschrijft hoe vrouwen zich door het puin, de honger en de vernederingen heen sloegen. Het is een ode aan de kracht van vrouwen. „Wij zijn verstandig, praktisch en opportunistisch”, schrijft Hillers over de vrouwen in die bittere dagen.

Dat geldt zeker voor de uitweg die ze zelf kiest uit de ellende van de verkrachtingen. „Er moet een wolf komen, die de andere wolven van me weghoudt.” Ze zoekt een Russische officier uit, een zo hoog mogelijke, en biedt zich aan hem aan opdat hij haar beschermt. In de film loopt dat op een kitscherige relatie uit, in het boek blijft de affaire koel en berekend.

Aan het slot van het boek (in de film eerder) keert de vriend van de schrijfster terug van het front. Als de verkrachtingen ter sprake komen, reageert hij zonder begrip. „Jullie zijn schaamteloos als honden geworden”, zegt hij. Ze krijgen ruzie. Hij verlaat haar. Ze besluit er niet onder te lijden. „Ik heb geen tijd voor een zielenleven.”

In de weinige andere verhalen over de ervaringen van vrouwen keert dat verschijnsel terug. Zij hebben de verkrachtingen niet alleen verzwegen uit schaamte, maar ook omdat ze bij hun mannen op onbegrip en afwijzing stuitten. Hillers’ koele slotsom: „Aan het einde van deze oorlog staat naast vele andere nederlagen ook de nederlaag van de mannen als sekse.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden