Zwevende idealen

Partijtrouw is iets van vroeger. De politicus van tegenwoordig doet aan seriële monogamie.

In een klooster op een heuvel woonden eens twee monniken, Hans en Joop, aldus een liedje van troubadour Jaap Fischer. Soms "gingen ze naar het dorp benêe om daar de Heer te loven. Dan stemden ze op de KVP en dan gingen ze weer naar boven." Dat was 1961, verkiezingen kenden weinig echte verrassingen, want de kiezers stemden langs verzuilde lijnen. Daarna brokkelde de katholieke zuil van Hans en Joop af. De socialistische en de protestantse zuilen verging het niet anders.


Nu is het aantal burgers dat nog geen week vóór de stembusgang niet weet welk vakje met potlood rood te kleuren groter dan ooit. Van elke drie kiezers - Nederland heeft 13 miljoen stemgerechtigden - hadden er afgelopen week twee hun keus nog niet bepaald.


Het eind van die ongewisheid is nog niet in zicht, als we een onderzoeker van I&O Research mogen geloven: volgens hem is de 'vaste-honk-kiezer' helemaal aan het uitsterven.


De zwevende kiezer is een machtsfactor geworden, een prooi voor ambitieuze Tweede Kamerleden in spe en een gewild studieobject voor sociaal wetenschappers. Wat tijdens de jacht op de zwevers onbelicht is gebleven, is dat de mannen en vrouwen die dingen naar de kiezersgunst ook zelf kiezers zijn, en dus al even honk-onvast. In dat opzicht bewijzen de kandidatenlijsten dat Nederland een representatieve democratie is. Uit een inventarisatie van NRC blijkt dat van de 715 onderzochte kandidaten er zeker 104 eerder verbonden zijn geweest aan een andere partij.


De oorzaken liggen voor de hand. De partijtrouw is zoek. Bovendien zitten onder de kandidaten nogal wat personen die hun neus hebben gestoten: ze hadden zich gemeld bij een partij die hun een lage of helemaal geen plaats op de lijst gunde en vonden elders onderdak.


Deze kandidaat-Kamerleden zijn hun 'oude' partij ontrouw. Zouden ze op Erasmus lijken? De humanist schreef in 1526: "Nooit heb ik mij bij enige partij aangesloten en zelf heb ik geen enkele partij om mij heen verzameld."


Vermoedelijk zijn de partijverhuizers juist heel modern: de verhouding tussen politicus en partij is een variant op seriële monogamie. Relaties zijn tegenwoordig nu eenmaal wat minder langdurig dan ten tijde van Fischers monniken Hans en Joop, en sommigen komen met partijhoppen niet verder dan een onenightstand.


De partij-ontrouw heeft nog een andere dimensie. Niet de ontrouw áán de partij, maar die ván de partij. Is ze namelijk zélf wel trouw aan haar idealen?


Bekend (en vaak verminkt) is een uitspraak van PvdA-leider Wim Kok, die in 1985 zei: "Het afschudden van ideologische veren is voor een politieke partij als de onze niet alleen een probleem, het is in bepaalde opzichten ook een bevrijdende ervaring."


Die bevrijding hoort bij politieke partijen die langer bestaan, ze garandeert hun voortbestaan. Zo was de SGP (toen Hans en Joop nog op de KVP stemden) faliekant tegen ritueel slachten, want het was een Joods gebruik. Nu is de partij vóór, want Joden hechten zo aan die slacht. De SP wil niet graag herinnerd worden aan de tijd dat ze 'Marxisties Leninisties' was. Mark Rutte pleitte in 2008 voor een 'groenrechtse' koers van de VVD, terwijl zijn partij nu verwijzingen naar klimaatverandering uit het program heeft laten schrappen.


Zo bewegen partijen mee met de tijd, en met het begeerde electoraat - het CDA dat nooit meer met de PVV wilde regeren, schurkt volgens deze krant alweer aan tegen PVV-achtige opvattingen over integratie. En de PvdA zou haar arbeiderskloffie hebben ingeruild voor een neoliberaal maatpak.


Partijen zijn, kortom, eeuwig in de rui. Dat heet flexibiliteit, het verstaan van de tijdgeest. Of is het hypocriet? Het is maar vanuit welk perspectief je kijkt.


Deze zwevende idealen brengen niet alleen de kiezers op drift, maar ook de kandidaten op de lijsten van 15 maart, die eens bij een andere partij hoorden. Van de een zijn de idealen veranderd; dan zoek je onderdak bij een partij die je nieuwe inzichten vertegenwoordigt. De ander verkast juist uit trouw aan de ideeën die de 'verlaten' partij verkwanseld heeft. »

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden