Zwerven zonder te weten waarom

Een geslaagde en een minder geslaagde nieuwe uitgave van boeken van Joseph Roth

Vrijwel compleet vertaald, regelmatig herdrukt, alom bemind: bijna geen enkele klassieke Duitstalige schrijver heeft bij ons zo'n aanhoudend succes als de grote Oostenrijker Joseph Roth (1894-1939). Concurrentie heeft hij hooguit te duchten van Thomas Mann en Kafka of van zijn soms twijfelachtige landgenoot Stefan Zweig - met wie hij in vriendschap was verbonden.

Nu zijn er twee nieuwe boeken van Roth verschenen waarvan vooral het eerste een aanwinst mag heten. 'Joden op drift' uit 1927, half essay, half reportage, gaat over de situatie van de Joden in Oost-Europa en in de diaspora. Indirect vertelt de nomadenschrijver Roth hier over zijn eigen lot, en deze onderhuidse identificatie resulteert in een eigen toon en charme: "Velen zwerven uit instinct, zonder goed te weten waarom. Ze volgen de vage roep van het onbekende of de concrete roep van een succesvol familielid, een verlangen de wereld te zien en te ontsnappen aan de vermeende bekrompenheid van hun eigen land."

Roth was afkomstig uit het armoedige Galicië aan de uiterste oostflank van de Habsburgse monarchie - een gebied dat tegenwoordig tot Oekraïne en Polen behoort - en het is geen toeval dat de mooiste fragmenten uit dit boekje gesitueerd zijn in een anoniem Joods stadje ('sjtetl'), waarachter je zijn geboorteplaats Brody kunt herkennen.

Prachtige beelden geven een indruk van het uiterst armoedige leven in het stadje, waar driekwart van de bevolking uit Joden bestond, die beroepen uitoefenden als waterdragers, marskramers, grafsteenhouwers, helpers in de synagoge, wevers van gebedsmantels. Ondanks zijn ironische ondertoon schrijft Roth met begrip, soms zelfs met sympathie over deze paupers. Bij het lezen van deze fragmenten moest ik denken aan Roths romans 'Job', 'Het valse gewicht' of delen uit 'Radetzkymars' die eveneens in Galicië zijn gesitueerd.

De Eerste Wereldoorlog en het uiteenvallen van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie (waarbinnen Joden een verregaande protectie genoten), alsook de Russische revolutie en het opkomende antisemitisme waren de belangrijkste oorzaken van de Joodse drang tot emigratie. De Joden wilden weg uit het gebied 'waar elk jaar een oorlog en elke week een pogrom kon losbarsten'. Ze zochten hun toevlucht in metropolen als Wenen, Berlijn of Parijs. Maar echt gevestigd en honkvast werden ze nergens: "De Joden uit het Oosten hebben nergens een vaderland, maar op elk kerkhof hebben ze graven."

Gaandeweg krijgt 'Joden op drift'een actuele betekenis en moet je denken aan de hedendaagse vluchtelingenstromen. Bijvoorbeeld als Roth uitweidt over de hooggestemde idealen die veel vluchtelingen van het rijke en 'paradijselijke' West-Europa hebben, of als hij ingaat op de precaire situatie van 'de arme emigranten in barakken'.

Het sterke 'Joden op drift' verschijnt gelijktijdig met Roths late roman 'Biecht van een moordenaar', die hij in 1936 in zijn ballingsoord Amsterdam voltooide. Deze roman bestaat uit een raamvertelling: de ik-persoon geeft het levensverhaal door dat hij bij toeval in een Parijs' restaurant heeft vernomen van een zekere Golubtschik, een voormalige Russische spion en agent van de beruchte tsaristische geheime politie. Golubtschik is de buitenechtelijke zoon van een Russische vorst, hij wordt voortgedreven door een extreme eerzucht waarachter minderwaardigheidsgevoelens schuilgaan. Op de dag waarop de Eerste Wereldoorlog uitbreekt vermoordt hij - in een aanval van jaloezie - zijn halfbroer en een Parijse mannequin, met wie hij een verhouding heeft. Veel later blijkt dat hij zich ten onrechte voor een moordenaar heeft gehouden.

Hoewel Roth aanvankelijk met vaart en temperament vertelt, blijkt 'Biecht van een moordenaar' een van zijn zwakste werken. Te veel herhalingen en onwaarschijnlijkheden . Steeds weer worden nieuwe personages opgevoerd, die weer even snel verdwijnen, en zelfs de stijl is voor Roths doen opvallend slordig en berust (net als de titel) vooral op effectbejag.

Wie Joseph Roth wil leren kennen doet er beter aan om een van de bovengenoemde meesterwerken te lezen: een keuze in overvloed.

Joseph Roth: Joden op drift Vert. Els Snick. Bas Lubberhuizen; 142 blz. euro 15 Joseph Roth: Biecht van een moordenaar Vert. Elly Schippers. Atlas; 208 blz. euro 17

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden