Zweedse wapenindustrie onder druk

Idealisme van rood-groene regering valt niet te rijmen met explosieve groei wapenverkoop aan dubieuze regimes

"De positie van Zweden is schizofreen. Aan de ene kant ijvert het land voor vrede, vrouwenrechten en gelijkheid. Tegelijkertijd is het een van de belangrijkste wapenexporteurs van Europa", zegt Gunnar Hult, hoogleraar militaire technologie aan de Zweedse Universiteit voor defensie (Försvarshögskolan) in Stockholm.

Vorige week besloot de Zweedse regering om een afspraak voor wapenleveranties aan Saudi-Arabië niet te verlengen. Het leidde tot een hoogoplopende diplomatieke rel. Margot Wallström, de Zweedse minister van buitenlandse zaken die zich zorgen maakt over de positie van vrouwen en mensenrechten in Saudi-Arabië, kreeg complimenten van haar EU-collega's. Maar terwijl de rood-groene regering idealisme uitdraagt, is de Zweedse wapenexport de laatste vijf jaar explosief gegroeid. "Heel tegenstrijdig", constateert Hult.

Kijk je naar het aantal inwoners (9 miljoen) dan is Zweden een van de grootste wapenexporteurs van Europa. In de internationale exportliga voor wapens staat Zweden op de elfde plaats. Grootste afnemers zijn Zuid-Afrika en Thailand, die een aantal multifunctionele gevechtsvliegtuigen (de Jas39 Gripen) aanschaften. Daarna volgen de Verenigde Arabische Emiraten, Pakistan en Singapore. Geen landen die bekend staan om hun democratie.

"Net als andere Europese landen heeft Zweden de afgelopen jaren bezuinigd op defensie. Tel de economische crisis erbij op. Daardoor staat Zweden onder druk om meer te exporteren, net als alle andere wapenindustrieën", zegt Pieter Wezeman, een Nederlandse onderzoeker aan het Internationaal Instituut voor Vredesonderzoek (Sipri) in Stockholm.

In het geval van Saudi-Arabië gaat het om de Zweedse geleide anti-tankraketten, bekend onder de naam Bill, en om het vliegende radar- en gevechtsleidingsysteem Eri-Eye. Zweden levert ook afluisterapparatuur. Saudi-Arabië is sowieso een groot afnemer van wapens. Volgens Sipri is Saudi-Arabië de op één na grootste wapenimporteur van de wereld, na India.

De afspraken met Saudi-Arabië dateren uit 2005. Gunnar Hult was destijds betrokken bij de besprekingen met de Saudiërs. "Zij wilden graag samen onderzoek doen. Maar het Zweedse bedrijfsleven had geen belangstelling voor dergelijke samenwerking. De tactiek van de delegatie was toen om dit telkens uit te stellen en op de lange baan te schuiven. De Zweden wilden alleen wapens verkopen", aldus Hult.

De discussie over deze wapenleveringen speelt al lange tijd. Vorige week beklaagden enkele topdirecteuren zich over de aanpak van de Zweedse regering.

Onder hen Jacob Wallenberg, lid van de machtige Wallenberg-familie, grootste aandeelhouder van vliegtuigfabrikant Saab, een bedrijf dat militaire en civiele toestellen maakt en dat volledig is losgeweekt van de gelijknamige autofabrikant. Ze noemen het stopzetten van het contract met Saudie-Arabië slecht voor het vertrouwen in Zweden als handelspartner.

Zweden produceert niet alleen véél wapens, het arsenaal bestaat ook uit een opmerkelijke variatie in kant- en klaarproducten. "De industrie levert vooral eindproducten, zoals pantservoertuigen, lichte tanks, schepen, onderzeeërs en het gevechtsvliegtuig, de Jas 39 Gripen. Producten met prestige, producten waar je aan denkt als je het over wapens hebt."

"Dat is een groot verschil met Nederland, waar de wapenindustrie zich zo heeft ontwikkeld dat er voornamelijk componenten en onderdelen worden gemaakt", legt Wezeman uit.

Hij denkt dat de Zweedse wapenindustrie zich in de toekomst meer gaat richten op leveranties aan betrouwbare democratische partners in Europa. Maar dat betekent verlies van controle. "Dan kan bijvoorbeeld een land als Frankrijk toch wapens doorleveren aan Saudi-Arabië."

Gunnar Hult verwacht dat de huidige crisis in Zweden zal uitmonden in een verandering van wetgeving. "Het zal in ons land moeilijker worden om wapens te exporteren naar bepaalde landen die qua mensenrechten niet zo plezierig zijn, zoals Saudi-Arabië en Pakistan. Maar dat wordt nog moeilijk, want hoe definieer je democratie?"

Louis de Geer: vader van Zweedse wapenindustrie

De Nederlandse koopman en industrieel Louis de Geer (1587-1652) wordt wel de vader van de Zweedse wapenindustrie genoemd. Hij werd steenrijk met het verkopen van Zweedse wapens aan de Zweden. Hij liet de wapens in Zweden produceren met koper en ijzer uit Zweedse mijnen, waarover hij controle verwierf. Daarna verscheepte hij ze naar Amsterdam en verkocht hij ze voor veel geld aan de Zweedse troepen in Duitsland. Hij werkte nauw samen met de familie Trip, destijds de grootste wapenhandelaar van Amsterdam. De familie De Geer bracht later ministers voort in zowel Zweden als Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden