Zwarten zijn God niet vergeten

Ondanks alle voortgang in de ontmanteling van de apartheid, moet er in de steden en dorpen van Zuid-Afrika vaak nog een begin gemaakt worden met het slechten van de kloof tussen zwart en blank. Zo ook in het plaatsje Zastron. In een eerste van drie artikelen (waarvan de volgende twee op de pagina buitenland verschijnen) beschrijft onze correspondent hoe het plan om gezamenlijk een passiespel op te voeren al op groot wantrouwen stuit. Een zwarte Jezus schokt.

HENNIE SERFONTEIN

Tegenover het huis wordt geschiedenis gemaakt: dertig zwarten betreden het toneel van het dorpshuis, niet als schoonmakers, maar als acteurs. De groep, dertig man sterk, voert het passiespel op.

Het nieuwsgierige gegluur vanachter het gordijn laat zich verklaren uit de angst en onzekerheid die er leeft onder de blanke bevolking van Zastron: een klein, conservatief plaatsje met 1 600 blanke inwoners, aan de voet van het majestueuze Maluti-gebergte, nabij Lesotho.

De acteurs en het publiek komen uit de nabijgelegen township voor zwarten. Die stoffige, overbevolkte zwarte wijk, met 9 000 mensen en 70 procent werkloosheid heet Matlakeng - 'Gierenplaats' in het Sotho. Op de hoge rotsen in de nek van de stad nestelen de Kaapse gieren.

De eenvoudige maar ontroerende voorstelling trekt 150 mensen, onder wie zo'n 25 blanken. De overgrote meerderheid van de plaatselijke bevolking blijft liever veilig thuis, want stel je voor dat de bezoekende 'zwarte horden' uit de township vanavond tot de aanval overgaan.

Maar bezoekers en spelers zijn het erover eens: deze avond is een doorbraak in de strijd voor verbetering van de rassenrelaties alhier. Jerry Leballo, een ANC-activist van middelbare leeftijd: "Het passiespel van vanavond, gespeeld door de vertrapten en werklozen uit de township, toont dat de zwarten God nog niet vergeten zijn." En ook de 41-jarige zakenman en ANC-activist Sidney Majenge zegt als hij het pand verlaat: "Nu kunnen de blanken zelf zien hoe diep gelovig de zwarte gemeenschap is. Bij ons is geen plaats voor het communisme."

Niemand stoorde zich eraan dat op het beslissende moment in de voorstelling de haan vergat te kraaien. En welke kniesoor viel het op dat een der discipelen gekleed was in een nachthemd van het ziekenhuis? Dat houd je bij een stuk, op de planken gebracht door zenuwachtige, debuterende tieners en twintigers.

Ook het zwarte publiek moest iets overwinnen, niet gewend aan het samenzijn met blanke notabelen (de bankdirecteur was ook van de partij) en al helemaal niet in een dergelijke goed geoutilleerde zaal. Hier en daar steeg ongepast gegiechel op, toen jongeren hun vreemd uitgedoste vrienden zagen opkomen.

De blanken overschreeuwden hun schroom door nadrukkelijke nonchalance te leggen in hun omgang met hun zwarte medemens. De witte meneer, met zijn gemillimeterde haar en korte kaki broek, hield zich kranig bij de aanblik van een Jezus, die nogal afweek van de 'lieve Jezus' van de kinderbijbel: deze was pikzwart. De andere inwoners, die niet waren gekomen, was juist deze heiligschennis een gruwel. "Wil jij dan soms een Jezus die toy-toyt (de dans van de radicalen uit de townships - red.)?" vroeg een thuisblijfster de volgende ochtend in de enige tearoom van het stadje.

De Jezus in kwestie, de 22-jarige Zwelibanzi Qithi, is in het echte leven werkloos. "Ik wil graag in de showbizz, maar hoe pak je dat aan? Ik heb nog nooit eerder geacteerd." Zijn kansen zijn inderdaad niet groot. De acteurs betraden, enkele uren voor de uitvoering, versteend van angst de 'blanke' zaal voor hun generale repetitie. "We wisten niet wat de aanhangers van de Afrikaner Weerstandsbeweging of de Conservatieve partij (CP) van plan waren" , vertelt Qithi. Om dezelfde reden zagen veel zwarte kijkers af van een bezoek aan de stad. Ze zagen vooral op tegen de terugreis in het donker naar de township Matlakeng.

De 20-jarige Bennet Sebusi ging wel en heeft daar absoluut geen spijt van: "Het was een daverende overwinning voor de inwoners van Matlakeng. We hebben de blanken getoond dat we ze niet haten. We willen gewoon samenleven als mensen, zonder apartheid."

Voor de zwarten moest het gebrek aan zelfvertrouwen, in drie eeuwen apartheid gekweekt, in henzelf overwonnen worden. En voor de organisatoren bleek niet zozeer geld een probleem - dankzij steun van de Raad van kerken en de Nederlandse ambassade - zij kampten met blanke angst, vooroordeel en racisme, om dit spel in een blank stadje opgevoerd te krijgen.

Theatermaker Laurens Seliye vertelt dat hij eerst geen toestemming kreeg repetities te houden in het zaaltje op het terrein dat gewoonlijk voor landbouwtentoonstellingen wordt gebruikt. "De toiletten waren een probleem" , zegt Seliye. De blanken moesten er niet aan denken dat zwarten hun wc zouden gebruiken. De acteurs werden verwezen naar het golfplaten keetje op het terrein. "Maar daarin was het te heet, de akoestiek was slecht en er waren geen stoelen of toiletten."

De hoofdonderwijzer van de blanke school weigerde simpelweg de kinderen zelfs maar te melden dat degenen die konden zingen, mee mochten doen aan het passiespel. Hij gaf ook geen toestemming om te repeteren in de aula - de akoestiek in de zwarte schoolaula was immers al even beroerd. Seliye probeerde vergeefs leden van het koor van de blanke Nederduits gereformeerde kerk erbij te betrekken. Eerst zei men dat de leden te bang waren om 's avonds naar Matlakeng te gaan voor de repetities. Op het aanbod van de zwarte acteurs om dan maar naar Zastron te lopen, werd niet gereageerd.

Een paar dagen voor de voorstelling was er nog hoop dat die kon plaatsvinden in de mooie kerkzaal van de Nederduits gereformeerden. "Omdat die de passende religieuze sfeer en karakter heeft, was het onze eerste keuze" , zegt Seliye. De kerkeraad draalde en toen de verligte dominee Nico de Klerk een paar dagen weg was, beschikte een oudere conservatieve dominee dat de raad niet op het verzoek hoefde in te gaan, omdat de organisatoren ook al gevraagd hadden om in het dorpshuis te spelen. Wat hem betrof, ging het niet om een religieuze gebeurtenis en was het dorpshuis daarom een betere plek.

Seliye: "Wat de mensen van Matlakeng en Zastron samen had moeten brengen, is mislukt. Er is nog steeds een diep blank wantrouwen. Ik kon de blanken er niet van overtuigen met ons mee te doen, zelfs niet in een christelijk stuk." Voor de repetities weken ze uit naar een katholieke kerk in Matlakeng en het dorpshuis kon zonder veel problemen gereserveerd worden. Hoewel Zastron deel uitmaakt van een conservatief kiesdistrict, zit er in de acht leden tellende gemeenteraad maar een lid van de CP. Burgemeester Bill Shaer, wiens dochter lid is van het ANC, geldt als vooruitstrevend.

Seliye blijft een optimist. Volgend jaar wil hij een veel groter passiespel opvoeren en dan zal de blanke gemeenschap mee moeten doen. Jerry Leballo is trots dat hij heeft meegedaan. "De voorstelling was als een medicijn voor de mensen van Matlakeng. Er is iets gemaakt en getoond onder de meest moeilijke omstandigheden. Het was een klein stapje naar een nieuw Zuid-Afrika, maar een reuzenstap voor Zastron. Het ijs is gebroken en de volgende keer komen er meer blanken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden