Zwarte Piet, donkere dienaar of rituele nar?

Eigenlijk is het de schuld van onderwijzer en kinderboekenschrijver Jan Schenkman die in 1850 in zijn leesboekje 'Sint Nicolaas en zijn knecht' voor het eerst een gekleurde knecht voor de goedheiligman introduceerde. Ook schreef hij als eerste over een intocht en stoomboot, maar daar zit de pijn niet.

De knecht had in 1850 nog geen naam en was gekleed als een zwarte page, een jongen die doorgaans in dienst was van een ridder. Een naam had dat hulpje - op een prent in het boek pakt hij een cadeautje in - nog niet. Negen jaar later kreeg hij in de katholieke krant De Tijd een naam: Pieter. Later raakte de naam Zwarte Piet in zwang.

De vraag is of Zwarte Piet een racistische achtergrond heeft. Ja, zegt John Helsloot van het Meertens Instituut waar hij specialist is op gebied van de nationale feestcultuur. Hij vindt de zwarte knecht in essentie een racistisch fenomeen.

De figuur Zwarte Piet staat volgens Helsloot onmiskenbaar in de traditie van de heersende opvatting uit de negentiende eeuw dat een dienende rol donkergekleurde mensen het beste past. Dat was ook de gedachte die de slavernij legitimeerde.

Helsloot meent dat die neerbuigende houding terug is te zien in de ontwikkeling van de figuur Zwarte Piet, die in de loop der tijd karikaturaler en stereotieper wordt. Het dommige, het gebroken Nederlands en zijn bereidheid om te springen en te dansen maken volgens hem deel uit van een racistisch patroon. Net als het kroeshaar, rode lippen en gouden ringen door het oor.

Lijnrecht tegenover Helsloot staat journalist Arnold-Jan Scheer, schrijver van het boek 'Wild geraas' over zijn zoektocht naar de rituelen rond Sinterklaas. Volgens Scheer is Zwarte Piet geen Afro, geen Moor, geen slaaf en zelfs geen knecht van Sinterklaas. Het archetype Zwarte Piet is veel ouder dan het boek van Schenkman uit 1850.

Sinds dertig jaar bezoekt hij Sinterklaas- en nieuwjaarsriten op afgelegen plekken in Europa. Zwarte Piet speelt volgens hem een rol zoals iemand die de nar speelt of in travestie gaat tijdens carnaval. Het zwartmaken van het gezicht gebeurt tijdens de jaarwisseling van Engeland tot Macedonië. In Perzië dansen zwart gemaakte jongemannen met nieuwjaar een hele week en als zij verdwijnen verschijnt er een grijsaard met een hele lange baard die geschenken brengt.

Sinds kort wijzen tegenstanders van Zwarte Piet op een kort filmpje op YouTube uit 1935 waarop bij de intocht witte pieten' zijn te zien. Het feest kan, zo stellen zij, best zonder geschminkte figuren.

Volgens historica Marie-José Wouters toont dit film echter geen Pieten, maar herauten die voorop gingen in de stoet. Wouters schreef het 'Sinterklaaslexicon'. "Bij de allereerste intocht in de hoofdstad in 1934 werden de Pieten gespeeld door zes Surinaamse matrozen die met hun schip in de haven lagen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden