Zwarte moslim radicaliseert in christelijk Zuid-Afrika

De islam groeit in het christelijke Zuid-Afrika. Vooral onder de zwarte bevolking stijgt het aantal moslims. Helaas voor Zuid-Afrika neemt ook het extremisme toe.

Hier zijn we veertien jaar geleden begonnen'', zegt Isa Matlhaka voor zijn huisje in de arme zwarte woonwijk Soweto bij Johannesburg. Hij gebaart naar het gras onder zijn voeten. ,,We zaten hier buiten vaak met een paar mensen in de heilige Koran te lezen.'' Matlhaka, een tengere zestiger met een ringbaardje, behoort tot het groeiende aantal zwarte moslims in Zuid-Afrika. Matlhaka laat zijn slippers van zijn voeten glijden en gaat de kleine moskee binnen die hij tien jaar geleden samen met enkele medegelovigen heeft gebouwd naast zijn woning.

In kleermakerszit in de gebedsruimte vertelt hij over de snelle groei van zijn gemeente. Op vrijdag komen tegenwoordig honderden mensen naar zijn moskee. ,,Ik ga nog steeds zelf voor en ik geef ook zelf koranles'', zegt Matlhaka. ,,Maar eigenlijk zijn we daarvoor te groot geworden. We proberen een echte imam over te halen hierheen te komen.''

Zuid-Afrika is van oudsher vooral een christelijk land. Zo'n 70 procent van de bevolking is christen. Het land telt slechts 650000 moslims, op een bevolking van 45 miljoen - minder dan 2 procent. Van origine zijn het hoofdzakelijke Indiërs en kleurlingen die de islam aanhangen. Maar de laatste jaren groeit de islam onder de zwarte bevolking. Volgens de Human Sciences Research Council, een onderzoeksinstituut, is het aantal zwarte moslims in Zuid-Afrika toegenomen van 12000 in 1991 tot 74400 nu - een verzesvoudiging.

,,Vroeger ging ik vaak met mijn vrienden uit stelen'', vertelt Abdullah Azeze, een twintiger uit Soweto met een pluizig sikje. ,,Maar nu ik sinds een jaar moslim ben, heb ik geen behoefte meer aan dat soort dingen. Het geloof heeft mij op het rechte pad gebracht.''

Deskundigen verwachten de komende decennia een verdere opmars van de islam. Zij voorspellen dat zwarte gelovigen binnen twintig jaar de grootste groep zullen zijn in de Zuid-Afrikaanse moslimgemeenschap. ,,De islam groeit vooral in de arme zwarte wijken'', zegt Ashraf Dockrat, docent islamologie en Arabisch aan de Rand Afrikaans Universiteit in Johannesburg.

Volgens Dockrat is de opkomst van de islam deels het gevolg van immigratie van moslims uit de rest van Afrika. Zij komen naar Zuid-Afrika in de hoop op een beter leven. Maar ook autochtone, zwarte Zuid-Afrikanen bekeren zich in toenemende mate tot de islam. Geld is hierbij een goed hulpmiddel. Veel nieuwe moskeeën in het land worden gesubsidieerd door liefdadigheidsinstellingen uit de oliestaten rond de Perzische Golf. Volgens Dockrat speelt ook de huidige spanning tussen het Westen en de moslimwereld een rol. ,,Zwarte Zuid-Afrikanen zien hoe het Westen probeert de hele wereld aan zich te onderwerpen en hoe moslims zich daartegen verzetten. Ze voelen zich daardoor tot de islam aangetrokken.''

Helaas voor Zuid-Afrika groeit, met de opmars van de islam, ook het moslimextremisme. Want met financiële steun uit de Golfstaten arriveren conservatieve imams uit landen als Egypte en Pakistan. Zij verkondigen een strenge, fundamentalistische interpretatie van de islam. Steeds meer Zuid-Afrikaanse moslimvrouwen dragen hoofddoeken of bedekken zich helemaal. Ouders sturen hun kinderen naar conservatieve koranscholen. En veel Zuid-Afrikaanse gelovigen sympathiseren met terroristenleider Osama bin Laden. ,,Onze moslimgemeenschap kende altijd marginale extremisten'', zegt Hussein Solomon, hoogleraar politicologie aan de universiteit van Pretoria. ,,Maar de meerderheid was doorgaans gematigd. Het zorgwekkende is dat die gematigde meerderheid nu aan het radicaliseren is.''

Volgens Solomon, zelf moslim, komt de radicalisering onder meer voort uit teleurstelling over het nieuwe, democratische Zuid-Afrika. ,,Veel mensen hebben hun leven niet duidelijk zien verbeteren sinds de eerste democratische verkiezingen in 1994. Vroeger konden ze het blanke apartheidsregime de schuld geven van hun armoede. Nu kan dat met het zwarte meerderheidsbewind niet meer en de radicale islam biedt hun een alternatief. Ze kunnen er hun onvrede in kwijt.''

Volgens de hoogleraar is het vrijwel onmogelijk geworden om over het groeiende extremisme te praten. ,,De intolerantie is enorm. Wie het waagt zich kritisch uit te laten, wordt meteen uitgemaakt voor CIA-agent of zelfs bedreigd. Elke poging tot debat wordt onderdrukt.''

De toename van het extremisme is voor Zuid-Afrika een vervelende ontwikkeling. Westerse veiligheidsdiensten vrezen dat het land de afgelopen jaren is uitgegroeid tot een schuilplaats voor terroristen. Volgens de Amerikaanse inlichtingendienst CIA is Zuid-Afrika een van de landen waar zich leidinggevende leden van Al-Kaida verborgen houden.

Dit brengt voor Zuid-Afrika het risico van aanslagen met zich mee. Want het land is een makkelijk doelwit. Zuid-Afrika heeft een open samenleving, slecht bewaakte grenzen en een corrupte, ineffectieve politie. Er zijn bovendien behoorlijk wat grote westerse bedrijven gevestigd en er komen veel toeristen.

Dat deze vrees niet uit de lucht gegrepen is, bleek enkele maanden geleden, toen in Pakistan na een urenlang vuurgevecht twee Zuid-Afrikanen werden gearresteerd die ervan worden verdacht lid te zijn van Al-Kaida. Bronnen binnen de Pakistaanse geheime dienst verklaarden dat de mannen van plan waren geweest bomaanslagen te plegen in Zuid-Afrika.

De Zuid-Afrikaanse regering probeert, bij de bestrijding van het extremisme en terrorisme, een subtiele middenweg te bewandelen. Zij benadrukt publiekelijk haar pro-Arabische buitenlands beleid. Ze steunt de bevriende Palestijnse bevrijdingsbeweging PLO, laat zich af en toe kritisch uit over de Amerikaanse invasie van Irak en verkondigt in internationaal verband dat terrorisme vooral voortkomt uit armoede. Tegelijk treedt de regering echter, zo discreet mogelijk, hard op tegen extremisten. Zij heeft onlangs, op Amerikaans aandringen, een strenge antiterrorismewet ingevoerd. En dit jaar zijn al diverse buitenlanders met vermeende radicale sympathieën het land uitgezet.

Of de regering hiermee de problemen in de hand kan houden, zal moeten blijken. Voor sommige moslims zijn de nieuwe antiterrorismewet en de uitzettingen slechts olie op het vuur.

,,Osama bin Laden is honderdduizend procent gerechtvaardigd in zijn strijd'', zegt de 27-jarige Zaheer Moosa. ,,Het is de plicht van alle moslims in de wereld om hem te steunen.'' Moosa, een energieke man met een kaalgeschoren hoofd, een baard en brilletje, zit onder een boom in de achtertuin van zijn huis. Zijn gesluierde vrouw komt tijdens het gesprek koffie en koekjes brengen.

Moosa is aanhanger van Jamaat-ul-Muslimeen, een Pakistaanse groepering die democratie 'on-islamitisch' acht, omdat het betekent dat mensen wetten maken. Volgens Jamaat-ul-Muslimeen kan alleen Allah wetten opleggen. Enkele van Moosa's Jordaanse en Egyptische kameraden zijn dit jaar Zuid-Afrika uitgezet. En bij hem thuis is ook een inval gedaan.

Moosa: ,,De regering is een marionet van de Amerikanen. Vroeger wees ik aanslagen hier van de hand. Maar nu weet ik het niet meer. Ik denk dat veel mensen het gerechtvaardigd zouden vinden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden