ToeslagenaffaireFraudesignalering

Zwarte lijst brengt Belastingdienst verder in problemen: veel aanslagen mogelijk onrechtmatig

Demissionair staatssecretaris van financiën Hans Vijlbrief tijdens een overleg in de Tweede Kamer over de Belastingdienst. Beeld ANP
Demissionair staatssecretaris van financiën Hans Vijlbrief tijdens een overleg in de Tweede Kamer over de Belastingdienst.Beeld ANP

Het gebruik van een zwarte lijst door de Belastingdienst is onrechtmatig, concludeert de advocaat-generaal van de Hoge Raad. Als de fiscus door die zwarte lijst naheffingen heeft opgelegd, moeten die vervallen.

Honderdduizenden mensen die op een zwarte lijst van de Belastingdienst stonden, moeten hun belastingaanslagen van de afgelopen jaren alsnog kunnen aanvechten. De fiscus gebruikte die lijst om aangiften extra te controleren, maar hield het bestaan ervan geheim. Dat was onrechtmatig, en daarmee vervallen in principe alle aanslagen die de Belastingdienst als gevolg van die extra controle heeft opgelegd.

Tot die conclusie komt advocaat-generaal René Niessen in een advies aan de Hoge Raad over het gebruik van omstreden fraudelijsten door de fiscus. Alleen als er sprake is van ‘zeer ernstige belastingfraude’ kan de opgelegde aanslag in stand blijven, concludeert Niessen. De advocaat-generaal is een onafhankelijke adviseur van de Hoge Raad, waarvan de adviezen doorgaans worden overgenomen.

Bij de belastingkamer van de hoogste rechter lopen drie zaken waarin burgers hun belastingaanslag aanvechten omdat zij op een zwarte lijst zijn geplaatst. In twee zaken acht hij de klacht gegrond. Als de selectie voor controle van aangiften op onrechtmatige wijze gebeurde, mag de Belastingdienst het verzamelde bewijs als gevolg van die selectie niet gebruiken. “De desbetreffende belastingaanslagen dienen te worden verminderd voor zover zij daarop stoelden”, schrijft Niessen over dat bewijs.

270.000 mensen op zwarte lijst

Niessen trekt zijn conclusie echter door voor alle mensen die door de Belastingdienst op de illegale zwarte lijst zijn geplaatst. Dat zijn er zo’n 270.000, zo liet staatssecretaris Vijlbrief van financiën de Tweede Kamer vorige maand weten. Onder druk van de Tweede Kamer zijn inmiddels ruim 200.000 mensen per brief geïnformeerd dat zij op die geheime fraudelijst stonden. Niet iedereen wordt geïnformeerd: als er sprake is van ‘zwaarwegend opsporingsbelang’ of mogelijk herleidbare tips, krijgen mensen geen bericht.

Het bestaan van de zogeheten Fraude Signaleringsvoorziening (FSV), zoals de zwarte lijst intern heet, werd in februari vorig jaar onthuld door Trouw en RTL Nieuws. Hoewel de Belastingdienst al begin 2019 intern werd gewaarschuwd dat het gebruik leidde tot stigmatisering en mogelijke vooringenomenheid, werd het systeem pas een jaar later na de publicaties uit de lucht gehaald.

Er is nog veel onduidelijkheid over hoe mensen precies op de zwarte lijst van de Belastingdienst zijn beland. Volgens staatssecretaris Vijlbrief van financiën is dat voor een groot deel van de geregistreerden niet te achterhalen. Eerder liet hij de Tweede Kamer weten dat hoge aftrekposten voor zorgkosten, giften en uitgaven voor pensioenvoorziening aanleiding waren voor extra controle, en ook plaatsing op de zwarte lijst. Maar de fiscus selecteerde ook op (tweede) nationaliteit, onthulden Trouw en RTL Nieuws vorig jaar. In dat geval kan ‘verboden discriminatie’ een rol hebben gespeeld, schrijft Niessen. De advocaat-generaal verwijst tevens naar de toeslagenaffaire, en zegt ‘dat de indruk zou kunnen ontstaan dat sommige waarborgen voor belastingbetalers te weinig aandacht krijgen’.

Autoriteit Persoonsgegevens doet onderzoek

Staatssecretaris Vijlbrief heeft verschillende onderzoeken ingesteld naar de Fraude Signaleringsvoorziening, maar het advies van de advocaat-generaal komt daar dwars doorheen. Zo schreef Vijlbrief vorige week nog aan de Tweede Kamer dat ‘eventueel onrechtmatig handelen’ nog bepaald moet worden. Niessen heeft die conclusie echter al getrokken. In september hoopt Vijlbrief de conclusies van twee onderzoeken door accountkantoor PwC over de effecten van de zwarte lijst op burgers en bedrijven te publiceren. Dinsdag debatteert de Tweede Kamer met Vijlbrief over de Belastingdienst.

Ook de Autoriteit Persoonsgegevens doet onderzoek naar FSV, zo kondigde het direct na de onthullingen van Trouw en RTL Nieuws aan. Maar een woordvoerder laat weten op korte termijn nog geen resultaten daarvan te verwachten.

Als het advies van Niessen wordt opgevolgd heeft dat grote gevolgen voor de Belastingdienst. Mensen op de zwarte lijst werden veelal voor minimaal vijf jaar extra gecontroleerd, dus het aantal mogelijke bezwaren dat de fiscus kan verwachten loopt in de vele honderdduizenden. En de fiscus loopt al fors achter: nog vorige week liet de Belastingdienst weten slechts 79 procent van de bezwaren in 2020 binnen de wettelijke termijn te hebben afgehandeld.

Lees ook:

Belastingdienst had een geheime fraudelijst, in strijd met de privacywet

Een tot voor kort geheim registratiesysteem van de Belastingdienst voor ‘signalen’ van fraude is volledig in strijd met de privacywet. Pas na aanhoudende vragen van Trouw en RTL Nieuws heeft de fiscus het systeem uit de lucht gehaald.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden