Zwarte humor met een vleugje mededogen

Randy Newman laat in zijn liedjes personages aan het woord die hun onhebbelijkheden ventileren. (FOTO EPA)

Randy Newman is de hofnar van de Verenigde Staten. In zijn teksten houdt hij de natie een spiegel voor. Deze week treedt hij op in Nederland.

Randy Newman is een van de grootste singer-songwriters en componisten van filmmuziek die de Verenigde Staten hebben voorgebracht. In november 2008, pal na de Amerikaanse verkiezingen, zou hij eindelijk weer in ons land optreden.

De legendarische singer-songwriter die al veertig jaar lang zijn land een lachspiegel voorhoudt, moest wegens ziekte verstek laten gaan.

Volgende week keert hij terug voor een korte toernee. Weliswaar is Bush nu geen president meer, maar ongetwijfeld vindt Newman voldoende andere munitie om je een glim- en grimlach te bezorgen.

Randy Newman (66) is een buitenbeentje die de luisteraar op het verkeerde been zet. Met speels gemak huppelt hij door de twintigste-eeuwse Amerikaanse en Europese amusementsmuziek. Om het even citerend uit vaudeville, country, wals, ragtime, cabaret en rock. Gegoten in orkestrale arrangementen vormen ze het knisperend cellofaan rond de vele soundtracks en songs die hij in ruim vier decennia componeerde.

De twee Oscars en zeventien Oscarnominaties, de vijf Grammy Awards en dertien nominaties (voor onder meer de soundtracks van ’Ragtime’, ’Awakenings’, ’Toy Story 2’ en ’Monsters Inc.’) laten Newman koud. „De impact van een Oscar duurt niet langer dan anderhalve dag”, zo vertelt hij op zijn website.

Het zit in de familie. Zijn ooms Alfred (goed voor negen Oscars), Lionel en Emil Newman componeerden honderden Hollywoodsoundtracks. Daarom staat Randy Newman’s oeuvre eerder in de traditie van Irving Berlin en Kurt Weill dan in die van Bob Dylan en Bruce Springsteen.

Voordat zijn plaatdebuut met de profetische titel ’Randy Newman Creates Something New Under The Sun’ in 1968 verschijnt, schrijft hij hits voor derden als Gene Pitney, Dusty Springfield en Alan Price.

De albums ’12 Songs’ (1970) en ’Sail Away’ (1972) brengen hem de eerste roem als singer-songwriter, zij het voorlopig nog buiten de Verenigde Staten. Net als Ry Cooder werd Randy Newman in Nederland ontdekt door de VPRO-radiomakers Jan Donkers en Wim Noordhoek, met een legendarisch debuut in het Concertgebouw in 1972 tot gevolg.

Vijf jaar nadien krijgt Newman dankzij het album ’Little Criminals’ en de hit ’Short People’ brede erkenning én verguizing in eigen land.

Zwartgallige humor, voorzien van een vleugje mededogen, dat kenmerkt bijna al zijn teksten. Daarin neemt Newman vooral de Amerikaanse samenleving op de korrel waarin het kleinburgerlijk fatsoen, religieuze en politieke kwesties het telkens moeten ontgelden.

In ’Rednecks’ gebruikt hij het beladen woord nigger; in ’Short People’ zingt hij ’geen kleine mensen om zich heen te dulden, want ze zijn allemaal eender’. Ze ’rijden in kleine autos die doen van biep, biep, biep’ en hebben ’kleine stemmen die doen van piep, piep, piep’.

Zelfs God in hoogst eigen persoon laat hij tegen de mensen zeggen: ’Ik neem jullie kinderen af, en jullie zeggen dan hoe gezegend je bent. Jullie moeten gek zijn om in mij te geloven. Daarom houd ik van de mensheid’ (in ’God’s Song’).

Tegelijkertijd klinkt betrokkenheid bij de rest van de wereld door in cynische liedjes als ’Christmas in Capetown’ en ’Great Nations of Europe’.

Als een scenarioschrijver laat Newman personages aan het woord die hun onhebbelijkheden en onvolkomenheden ventileren. Een rol die hij koestert: „De personages in mijn liedjes zijn over het algemeen overdreven karakters; wat ze zeggen en denken is gekleurd door wat ze zijn. Wanneer een song werkt, begrijpt het publiek direct het standpunt van dat karakter. Ze zullen het niet met mijn mening verwarren”, vertelt hij op zijn website.

Ook op zijn laatste album ’Harps and Angels’ hanteert Newman deze methode. Het verscheen in 2008, het jaar waarin Bush president was en Obama’s overwinning nog ongewis. In het lied ’A Few Words in Defense of Our Country’ verdedigt hij, zonder de naam Bush te noemen, ’de slechtste leiders die we ooit hebben gehad’ tegen ’nog slechtere die de wereld heeft gekend’. Hij noemt Julius Ceasar ’die met zijn zus sliep en steden liet platbranden’, de Spaanse Inquisitie, Hitler en Stalin ’die geen verder introductie nodig hebben’. Via de Belgische koning Leopold, ’hij pikte in Congo diamanten en goud, en liet malaria achter’, belandt Newman in de hedendaagse Verenigde Staten met de woorden ’dit wereldrijk komt net als al die andere aan zijn eind. Zoals de Spaanse Armada doelloos over zee dreef, zo zijn wij op drift in ’the land of the brave and the home of the free’. Dat alles omlijst met zwierige violen, een country steelguitar en frivole blazers.

Tijdens zijn Nederlandse toernee ontbreekt zo’n orkest, maar Randy Newman, alleen achter de vleugel, met die ironische stem, verraderlijke dictie en onweerstaanbare mimiek wegen daar ruimschoots tegenop.

Wellicht zingt hij dan ook ’Mr. President’ waarmee Newman in 1974 president Nixon de wacht aanzegde, en dat onder president Bush nog even actueel klonk: ’Misschien liegt u, misschien heeft u uw zinnen verloren, misschien denkt u uitsluitend aan uzelf. Het is te laat om weg te rennen, te laat om te huilen’.

Of misschien zingt hij ’Political Science’, waarin hij als Amerikaanse patriot vol quasi onbegrip zingt: ’Niemand houdt van ons – ik weet niet waarom. We zijn dan wel niet perfect, de hemel weet dat we ons best doen. Maar overal om ons heen, zelfs onze vrienden, laten ze ons vallen. Laten we de grote bom droppen en zien wat er gebeurt’.

Ongetwijfeld zal hij deze week refereren aan de recente olieramp voor de kust van New Orleans en aan orkaan Katrina, die de stad in 2005 trof. ’Ik had beide rampen immers al in 1975 bezongen in de song ’Louisiana 1927’, zal hij dan ongetwijfeld opmerken.

Als ’a new man in a strange world’ kiest Randy Newman, verscheurd door liefde voor en afkeer van de wereld, voor de rol van hofnar in de gedaante van een troubadour. Dankzij de sublieme symbiose tussen tekst en muziek maakt hij het zuur weer zoet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden