Zwart, arm, dus een prooi voor de witte macht

Onlangs werd bevestigd dat politie én justitie in het Amerikaanse Ferguson zwarte inwoners stelselmatig vernederen. Dit racisme is exemplarisch voor het justitiële systeem in de VS. Advocaten binden daartegen nu de strijd aan.

SYBILLA CLAUS

Een gevangenis met poep en bloed aan de muren. Psychoten en bejaarden die hun medicijnen niet krijgen. Jeuk van de luizen, één vies dekentje in de winter, een douche die zelden aan mag, een toilet dat nooit wordt schoongemaakt. Maandverband, zeep en tandpasta zijn verboden. De vloer vol arme zwarten die niet weten wanneer ze vrijkomen.

Toch zijn zij nooit veroordeeld.

Het lijkt een beeld uit Afghanistan, maar het gebeurt in hedendaags St. Louis, in de Amerikaanse staat Missouri. Armen komen er in een draaideursysteem van oplopende boetes voor onbenulligheden die ze niet kunnen opbrengen. Hoewel de grondwet expliciet verbiedt burgers op te sluiten alleen omdat ze arm zijn, volgen steevast arrestaties.

Het justitiële overheidsrapport toont aan dat Ferguson, een voorstadje van St. Louis, elk jaar honderden armen achter de tralies heeft gezet. Niet om de veiligheid te vergroten en burgers te beschermen, wat eigenlijk de taak van de politie is. Het doel was simpelweg winst maken. In een koehandel van vage en willekeurige schikkingen met justitie onderhandelt hun familie over een vrijkoopprijs. Het leverde de stad vele miljoenen op, maar verwoestte de levens van de armen.

Omdat in de VS nog steeds een kloof gaapt tussen het gemiddelde inkomen van een zwart en een blank huishouden, zijn voornamelijk zwarten de klos. Bovendien zijn door structureel racisme rechter, griffier, aanklager en bijna alle agenten en bewaarders wit. Al dan niet bewust stortten zij zich vol overgave op hun Afro-Amerikaanse medeburgers.

Veel slachtoffers vroegen om een uitweg uit die steeds maar dreigende schuldenaarsgevangenis. Vergeefs, want de gemeente wilde het juist zo houden.

undefined

Groepsrechtszaak

En dat doet weer denken aan de film 'Selma' over dominee Martin Luther King. Vijftig jaar geleden kon elke blanke ambtenaar zwarte burgers in het zuiden van de VS als oud vuil behandelen. Zondag leidde president Obama de mars over die befaamde brug in Selma, maar misschien had hij beter naar Ferguson kunnen wandelen. Want daar schelden nog steeds witte bewakers straffeloos zwarte gevangen uit voor 'vuile hoeren' en 'stinkende potten', blijkt uit getuigenissen in een unieke groepsrechtszaak.

In de zogeheten class action complaint stapten in februari twintig zwarte burgers van Ferguson en buurstadje Jennings naar de rechter. Zij willen een einde maken aan het illegale draaideursysteem en compensatie voor alle dagen dat ze vast hebben gezeten.

Een van hun advocaten is Alec Karakatsanis van de organisatie Equal Justice Under Law in Washington. Begonnen met een subsidie van de rechtenfaculteit van Harvard, werkt zijn club nu dankzij donaties. "Wij willen de waanzinnige misstanden blootleggen die hier normaal zijn geworden", zegt Karakatsanis aan de telefoon vanuit Washington DC. "Nergens ter wereld zijn er zoveel gevangenen als hier." Eén op de honderd volwassenen zit vast in de VS, en vormt een kwart van 's werelds gevangenispopulatie. "Het zijn vooral armen en minderheden. Er zijn veel mechanismen gecreëerd om dit systeem in stand te houden, maar Amerika negeert die hele machine."

Een econoom sprak over 'het tot stof vermalen van zwarte gemeenschappen'. Hoe dat werkt blijkt uit het onderzoek van het ministerie naar Ferguson en uit deze groepsrechtszaak. Een van de aanklagers is Keilee Fant (37), alleenstaande moeder en verpleeghulp. Hieronder een stuk uit haar kafkaëske reis in de krochten van de Amerikaanse justitie.

Mevrouw Fant is door de jaren heen zeker tien keer gearresteerd omdat ze haar verkeersboetes niet kon betalen. Oktober 2013 gearresteerd toen ze haar kinderen naar school bracht. Zou pas vrijkomen als ze 300 dollar betaalt. Had ze niet, daarom na drie dagen 'vrijgelaten'. Toch vastgehouden omdat ze in een buurstadje een soortgelijke boete had uitstaan. Betaald. Nog drie dagen vastgehouden, zogenaamd voor een ander stadje, maar dat wilde haar niet ophalen. Volgen nog diverse gevangenissen en stadjes. Uiteindelijk beland in Ferguson waar het vrijlatingsbedrag 1400 dollar bedraagt. Na drie dagen toch zonder betaling vrijgelaten.

In januari 2014 weer gearresteerd. Kon de gevraagde honderden dollars niet betalen. Na zes dagen kon de familie 100 dollar betalen en kwam ze 'vrij'. Weer volgt cellen-rondgang. Nu te betalen: 1400. Krijgt geen datum voor rechtszitting of advocaat. Komt vrij voor 1000 dollar. Mevrouw Fant is door het draaideursysteem ondertussen vaker ontslagen en leeft van voedselbonnen.

Eenmaal zat ze 48 dagen vast, en miste haar vaders begrafenis.

"Ik heb toch niemand gedood?", vroeg Fant zich op een gegeven moment af.

Hoe vaak bovenstaande misstanden voorkomen weet de advocaat niet, want er wordt weinig onderzoek naar gedaan. "Maar ik bezoek overal rechtbanken, en dan hoor je de verhalen vanzelf. Er is een grote kloof tussen wetten en de praktijk." Zo mag de politie iemand niet zomaar aanhouden en fouilleren. "Toch gebeurt dat duizenden keren per dag." De grondwet zegt dat je bij een aanklacht recht hebt op een advocaat. "Dat gebeurt in miljoenen gevallen niet. Bijvoorbeeld omdat het bij verkeersovertredingen niet gaat om een misdrijf. Een kapot achterlicht of een stopbord negeren kost 150 dollar. Maar als je niet kunt betalen, loopt dat op tot 500 of zelfs duizenden dollars", zegt Karakatsanis.

Agenten in Ferguson worden beoordeeld op het aantal aanhoudingen én op het aantal bonnen dat ze uitschrijven. Dus maakten zij er een sport van zoveel mogelijk bonnen uit te schrijven bij willekeurige aanhoudingen van (bijna altijd) Afro-Amerikanen.

undefined

Uitpuffen mag niet

Jezelf Mike noemen terwijl het Michael is? Bon voor valse verklaring afleggen. In de auto uitpuffen na sport? Bon voor zonder gordel rijden. Vuil verkeerd buitengezet? Boete.

Boete nooit toegestuurd? Arrestatie en duizend dollar boete. 90 jaar zijn en vijf boetes krijgen bij één aanhouding; maar te arm om te betalen? Gearresteerd. Achterlicht niet kapot? Boete voor kapot achterlicht. De politie bellen voor huiselijk geweld? Zelf gearresteerd worden omdat je vriend niet als huurder staat geregistreerd. Je kleuters bij het park laten plassen? Boete voor naaktlopen en gearresteerd voor verwaarlozing.

Wil je je armbanden niet afdoen in de cel? Even een stroomstootwapen erop.

Het zijn maar wat voorbeelden uit het rapport van Justitie. In december had Ferguson met slechts 21.000 inwoners 16.000 arrestatiebevelen uitstaan, vooral voor zaken als fout parkeren. 2,2 per volwassene.

Waanzinnig? Typisch Amerika, zegt advocaat Karakatsanis. "Zo grootschalig, zo gewoon, dat het ontmenselijkt. Er zijn zoveel regeltjes over hoe hoog je broek moet hangen en wie er niet mag blijven logeren. Nonsens, en waarschijnlijk illegaal. Maar het wordt alleen bij armen gecontroleerd, en die hebben geen advocaat."

Vorig jaar had Equal Justice Under Law succes met een soortgelijke groepsrechtszaak tegen Montgomery, de hoofdstad van het zuidelijke Alabama, vlakbij Selma. Die stad haalde in 2013 15,9 miljoen binnen aan boetes en had zelfs een incassobedrijf ingehuurd, dat de armen nóg een poot uitdraaide. Montgomery haalde bakzeil vóór de rechter eraan te pas kwam, ontsloeg het incassobedrijf, liet alle boete-schuldenaren vrij en hervormt het rechtssysteem.

undefined

Paramilitaire huisinvallen

Equal Justice Under Law is ook de strijd aangegaan tegen gewelddadige paramilitaire huisinvallen in gekleurde achterstandswijken. "Dat gebeurde in 1980 zelden, 3000 keer per jaar, maar tegenwoordig twintig keer zo vaak."

Is het goed nieuws dat in Ferguson bijna alle kopstukken nu zijn opgestapt? Advocaat Thomas Harvey van ArchCity Defenders uit St. Louis vertegenwoordigt samen met Karakatsanis de 20 burgers van Ferguson.

"De wisseling van een paar individuen in een corrupt systeem verandert niets", zegt hij aan de telefoon: "Wij hebben armoede gecriminaliseerd. Alleen in het district St. Louis heb je al 90 steden waar politie en justitie precies zo werken."

Het goede nieuws is dat er her en der advocaten in actie komen voor groepen armen. In de tijden van 'Selma' was er geen enkele juridische bescherming voor zwarten, zegt Harvey. "Nu hebben we strijdmiddelen. Maar het klopt, sommige zaken lijken nog op toen."

Zoals de angst van zwarten voor witte agenten. "Een verschil is dat racisme nu moeilijker te identificeren is."

undefined

Jacht op zwarten

Arme zwarten als melkkoe gebruiken is bijna zo oud als de geschiedenis van Amerika. Toen de slavernij in 1865 werd afgeschaft, duurde het niet lang eer er een nieuw economisch model werd bedacht.

Tijdens de slavernij zaten er amper zwarten in de gevangenis. Maar in de staat Alabama was hun aandeel in 1870 spectaculair gegroeid tot 74 procent. De reden: door een gebrek aan arbeidskrachten op plantages en in de opkomende industrie begonnen blanke politici en ondernemers in het Zuiden met (ver)huren en (ver)kopen van gevangenen.

Er kwam een keur aan nieuwe overtredingen, bijvoorbeeld tegen landloperij, en de jacht om zwarten op te sluiten begon. Sheriffs, plantagehouders, mijneigenaren en de overheid profiteerden van hun gratis arbeid. De zuidelijke staten verdienden hieraan tot 1945 tientallen miljoenen dollars, concludeerde journalist Douglas Blackmon in zijn boek 'Slavery by Another Name' (2009), waarmee hij een Pulitzerprijs won. Alabama haalde tot twaalf procent van zijn inkomsten uit gevangenen. Ferguson mikte op een kwart in 2015.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden