Zware kost

De Roemeense regisseur Cristian Mungiu houdt niet van films over liflafjes. In 'Beyond the Hills' snijdt hij opnieuw morele dilemma's aan.

De Roemeense regisseur Cristian Mungiu (44) liet zich voor zijn nieuwe film 'Beyond the Hills' inspireren door een waargebeurde exorcisme-zaak die Roemenië diep schokte. De duiveluitdrijving vond zeven jaar geleden plaats in het afgelegen Tanacu klooster. Een priester voerde het exorcisme-ritueel uit, geholpen door een handvol nonnen. Het 23-jarige slachtoffer, bezoekster van het klooster, kwam erbij om het leven. "Het is moeilijk te zeggen wie er in dit geval schuldig is", aldus de regisseur.

Cristian Mungiu won vijf jaar geleden in Cannes de Gouden Palm voor zijn abortusdrama '4 maanden, 3 weken, 2 dagen', dat hij situeerde in het communistische Roemenië van zijn jeugd. In zijn nieuwste drama 'Beyond the Hills' stelt hij vragen bij het Roemeens-orthodoxe geloof, behorend tot het oosters-orthodoxe christendom. De film, die de Roemeense afgevaardigde is voor de Oscars, vertelt het verhaal van twee vriendinnen die samen opgroeiden in een weeshuis, en elkaar na lange tijd weer zien.

Alina keert terug uit Duitsland om haar hartsvriendin Voichita te bezoeken. Voichita heeft onderdak gevonden in een afgelegen klooster in een van de armste uithoeken van Roemenië, waar het water uit een put komt, en kaarsen de vertrekken verlichten. Tot Alina's schrik wil Voichita niet met haar mee naar Duitsland, zoals ooit gepland. Voichita is streng gelovig geworden. Ze leidt een ascetisch bestaan. De priester waarschuwt haar dat ze niet terug hoeft te keren, als ze eenmaal besluit het klooster te verlaten. Een beladen boodschap, voor iemand die als wees is opgegroeid en die altijd naar een thuis heeft verlangd. De ongelovige en opstandige Alina ontwikkelt binnen de kloostermuren ondertussen een hevige koorts. Ze wordt emotioneel steeds onstabieler. Haar 'vreemde' gedag wordt uiteindelijk gediagnosticeerd als van de duivel bezeten.

U vindt de schuldvraag ingewikkeld, terwijl de priester en de nonnen werden opgepakt, berecht en gevangen gezet.
"Behalve door de zaak zelf, heb ik me ook laten inspireren door boeken over de zaak, geschreven door Tatiana Nicelescu Bran, destijds hoofdredacteur van BBC World Service in Boekarest. Wat ik erg goed vond aan haar onderzoek, was dat ze de spectaculaire kant van het verhaal terzijde schoof, en zich concentreerde op de kern van de zaak. Bran had zich niet alleen uitstekend gedocumenteerd, ze begreep ook de context van de reacties en de beslissingen die mensen maakten."

U hebt het over de beslissing van de kloosterlingen om de jonge vrouw te onderwerpen aan exorcisme.
"Ja, toen de priester en de nonnen vorig jaar vrijkwamen, zeiden ze de hele zaak slechts te beschouwen als een test, hen gegeven door God. Met mijn film probeer ik de gebeurtenissen niet zo zeer te reconstrueren, maar vooral te begrijpen. Uitgaande van de werkelijkheid is het denk ik makkelijker om een schuldige aan te wijzen. In mijn gefictionaliseerde werkelijkheid probeer ik het over een meer algemene manier van begrijpen te hebben. Zo hoop ik dat de film niet alleen in de orthodoxe gemeenschap in Roemenië wordt geplaatst. Het gaat wat mij betreft om de manier waarop we religie beleven en begrijpen, en de manier waarop we geloven, in elke maatschappij. Zo staat de enorme vlucht die het geloof heeft genomen in Roemenië, voor mij in schril contrast met de onverschilligheid die ik om me heen zie."

Hoe ziet het religieuze leven eruit in Roemenië?
"Na de val van het communisme zijn we kerken gaan bouwen. Met zoveel energie dat we inmiddels 20.000 kerken hebben op een bevolking van 20 miljoen. Daar tegenover staan 5.000 scholen en 500 ziekenhuizen. Over prioriteiten gesproken. Negentig procent van de Roemeense bevolking is orthodox. Van een bevolking die zo religieus is, zou je bijvoorbeeld een soort gemeenschapsgevoel verwachten, maar die is er niet. Mensen zijn agressief en onverschillig, en heel egoïstisch en individualistisch ingesteld.

"Ik vraag me intussen af of de enorme macht die de kerk heeft verworven, wel juist wordt aangewend. Ik denk zelf dat de kerk zich verliest in een hoop details, en in uiterlijkheden, zoals het bouwen van al die kerken. De vraag is wat er in die kerken gebeurt. Het zou geweldig zijn als hier de wonden van vijftig jaar communisme zouden worden geheeld, maar dat is niet het geval."

In 'Beyond the Hills' spelen rituelen een belangrijke rol. De stijl van uw film is zelfs op die routinematige handelingen aangepast.
"Ik denk dat er veel verloren is gegaan in het begrip van religie als een serie rituele handelingen. Tijdens het onderzoek voor de film stuitte ik op een lijst van 464 zonden, opgesteld door de orthodoxe kerk, maar onverschilligheid was daar niet in opgenomen. De orthodoxe kerk hanteert het concept van angst. Mensen worden religieus omdat ze straf van God vrezen.

Ik denk dat je via religie veel positieve dingen kunt doorgeven, maar dat angst niet het instrument is. In mijn omgeving zie ik juist mensen afdrijven van religieuze waarden. Ik denk aan vriendelijkheid tegenover de ander. De intentie om de ander te helpen, en te begrijpen. En het helpt misschien om te bedenken dat er een spirituele eenheid in iemand huist die anders is dan de jouwe."

U bent een jonge vader. Worden uw kinderen religieus opgevoed?
"Mijn kinderen krijgen geen religieuze educatie, in de zin dat ze zondag naar de kerk moeten, of kruisjes moeten slaan als ze langs een kerk lopen. Ik vind wel dat ze goed geïnformeerd moeten zijn, zodat ze later zelf kunnen oordelen. Daarom lees ik hen voor uit de Bijbel, en praat ik over waarden. Het gaat niet over God die de wereld in zeven dagen schiep, maar over de noodzaak om de ander te begrijpen, om goed te zijn en goed te doen.

Het gaat om het onderscheid tussen feit en fictie. In mijn film draait het om het rationele versus het irrationele. Wat de waargebeurde zaak betreft: de jonge vrouw kwam bij een dokter terecht in een naburig ziekenhuis die zeer religieus bleek te zijn. Nu is het prima om als arts een religieus leven te hebben, maar dan wel graag in privétijd. Je moet de dingen niet verwarren."

Michael Haneke's nieuwste film 'Amour' gaat ook over de liefde, naar elkaar omzien.
"Ik houd heel erg van filmmakers die een visie op het leven uitdragen, die niet zomaar een verhaaltje oppikken. Haneke behoort tot de interessantste filmmakers van dit moment, samen met de Belgische gebroeders Jean-Pierre en Luc Dardenne die mijn film coproduceerden. Ik denk ook aan Aki Kaurimäki uit Finland, Carlos Reygadas uit Mexico en Bruno Dumont uit Frankrijk. Het zijn filmmakers die morele dilemma's aansnijden, op een heel persoonlijke manier, en die zich niet verliezen in liflafjes. Ik geloof in die grotere rol van de cinema.

Maar zoals er een gedegen religieuze educatie zou moeten zijn voor al die nieuwe kloosterlingen in al die nieuwe kloosters, zo zou er ook best wat aan het kunstonderwijs mogen gebeuren. Als je alleen maar opgroeit met popcornfilms, vind je mijn film waarschijnlijk lang en saai. De afgelopen twintig jaar zijn alle filmtheaters in Roemenië gesloten, ondanks de successen die Roemeense cineasten internationaal boekten. Bioscopen blijven wel bestaan, maar door het wegvallen van die filmtheaters, valt ook het onderwijs weg in 'de andere film'."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden