Zware jongens komen bovengronds op de bühne

Frans Strijards, links, en Helmert Woudenberg. 'Wij staan buiten de Nederlandse toneelwereld.'Beeld Patrick Post

Romanschrijver Frans Strijards is weer terug bij zijn oude liefde, het toneel. Voor ‘Het vierde gezicht’, een solovoorstelling gespeeld door Helmert Woudenberg, deed hij inspiratie op in een schimmige Amsterdamse kroeg.

Een advocaat is getuige van een dodelijk ongeluk. Maar is het wel een ongeluk? Degene die stierf, was immers een cliënt van hem. Frans Strijards (64) kreeg dit op waargebeurde feiten gebaseerde verhaal bijna letterlijk in de schoot geworpen en kwam daarvoor toch weer bij zijn oude liefde terug, het toneel. Vroeger leidde hij het illustere Art & Pro, tegenwoordig is hij vooral romanschrijver. ‘Het vierde gezicht’ heet zijn nieuwe toneeltekst. Op 7 februari gaat de solovoorstelling, gespeeld door acteur Helmert Woudenberg (71), in première.

De waarheid is niet eenduidig en achter elk gezichtspunt schuilt een andere. Het vierde gezicht vertelt het verhaal over de diffuse grens tussen de onder- en de bovenwereld. Een gegeven dat overal in Nederland aan de hand is, aldus Strijards. Zijn inspiratie deed hij op in een schimmig Amsterdams café, een heel stuk minder chique dan de gelegenheid waarin hij en Woudenberg nu over hun voorstelling vertellen.

“In 2002 werd er vrijwel voor mijn neus een kerel neergeschoten die de haventerreinen bezat. Ik zat in een café en buiten op straat gebeurde het. Ik kwam daar vaker, het werd bezocht door een bepaald publiek, portiers van nachtclubs en zo. Zware jongens. Deze man was zogenaamd neergeschoten om een speelschuld, maar er zat een heel verhaal achter. Ik was hardnekkig genoeg om dit uit te zoeken en ontdekte dat het bezit van vastgoed in Amsterdam verweven was met illegale transacties waar de gemeente al heel lang probeerde de vinger achter te krijgen.”

De liquidatie vormde de inspiratiebron voor het stuk ‘Vrije radicalen’ (2011), een satire over bouwfraude en lokale politiek. Strijards: “Ik kon dat toen schrijven doordat ik mijn oor goed te luisteren had gelegd. En als je veel in dergelijke milieus verkeert dan vallen er ook weleens namen van advocaten en juristen. Daar komt nu Het vierde gezicht uit voort.”

Zonder in detail te treden of zijn bronnen prijs te geven, maakt Strijards duidelijk dat in het toneelstuk precies gebeurt wat hemzelf is overkomen: “Iemand vertelde aan mij, een buitenstaander, hoe onder- en bovenwereld op een alledaagse manier met elkaar verweven zijn.” Zijn zinnen zijn omfloerst, situaties en voorbeelden specificeren wil Strijards niet. “Ik bescherm mijn bronnen. Zelfs Helmert weet niet dat mijn belangrijkste bron nu al de voorstelling gezien heeft.”

Mohikanen

In het licht van hun lange carrière kennen Woudenberg en Strijards elkaar relatief kort. “In het begin van ons theaterleven zat ik bij het Werkteater en hij bij Art en Pro”, vertelt Woudenberg. “Het is pas sinds deze eeuw, sinds de voorstelling ‘Dankwoord’, dat we regelmatig samenwerken. Wij zijn - heb ik het gevoel - een beetje de laatsten der Mohikanen. Wij staan buiten de Nederlandse toneelwereld.”

“Wij zijn van de kern naar de periferie gegaan”, knikt Strijards. Wat voor soort Mohikaan ze dan zijn? Woudenberg probeert het te illustreren. “We hebben voor dit stuk subsidie aangevraagd voor het schrijven van de tekst. Die subsidie hebben we ook toegekend gekregen. Maar er waren in die toekenning wel twijfels vanwege ‘de positie van beide heren in het veld’. Daar hebben we ons verder niet kwaad over gemaakt hoor.”

“Maar het is een pedante formulering”, vindt Strijards. “Waar is het voor nodig? Ik verbaas me over die nodeloze kwetsuren die je in de theatersector worden toegebracht. Daarom ben ik ermee opgehouden. Ik wou ook weleens volwassen in het leven staan.”

In Het vierde gezicht groeit de wereld waarin de hoofdpersoon zich begeeft hem volledig boven het hoofd. Strijards: “Hij is opgegeten door iets en bevindt zich in de maag van een spijsverteringssysteem dat hem ongetwijfeld gaat uitschijten.”

Maar waar gaat Het vierde gezicht nu precies over, wat is het verhaal? Woudenberg doet een poging tot concretiseren. “De hoofdpersoon is een juridisch adviseur die een cliënt heeft die op een bizarre wijze voor zijn ogen wordt geliquideerd. Hij denkt na over hoe dat heeft plaatsgevonden. Waarom op die manier? Hij begint zich ook af te vragen wat zijn aandeel erin is geweest. De vrouw van het slachtoffer vraagt hem op een gegeven moment of hij niet medeplichtig is door alles wat krom is maar recht te praten, omdat dat zijn vak is.

“Geconfronteerd daarmee gaat hij over tot een soort zelfonderzoek. Hij speelt een legale rol in de wisselwerking tussen overheid en criminaliteit maar in hoeverre is hij niet medeplichtig aan de criminele dingen die daaruit voortvloeien? Het naamloze personage vraagt zich ook af wat het betekent om advocaat te zijn. Hij stelt zich vragen als: wordt een advocaat door het weten van de waarheid gehinderd om zijn werk goed te doen? Is een advocaat iemand die meewerkt aan waarheidsvinding of probeert hij aan te tonen dat de waarheid ook een leugen kan zijn?”

Een actuele boodschap in deze tijd van ‘alternatieve feiten’, waarin mensen zich voortdurend in de maling genomen voelen.

Actueel is Het vierde gezicht zonder twijfel. Strijards: “Ik kreeg een paar dagen geleden een mail van iemand die zegt dat hij het stuk gezien heeft en vraagt of ik weet dat ditzelfde ook bij de Van der Steur-affaire speelt. Ook op dat niveau blijken de boven- en de onderwereld veel met elkaar te maken te hebben. En dat is linke soep in een democratie.

Wortelstelsel

“Maar we kunnen het probleem klaarblijkelijk niet meer bij de wortel aanpakken als het zich op punt A ontwikkelt, ergens bij punt D bovenkomt en weer ondergronds verder woekert. Je weet niet hoe dat wortelstelsel groeit. En onder de grond woekeren ook emoties, mensen lopen daar niet mee te koop. Totdat iemand in een café tegen een toneelschrijver aanloopt en mij expliciet vraagt: wat zou jij doen met dit verhaal? Ja als ik kans zie om daar iets mee te doen, dan krijg je deze monoloog.

“Mensen verwachten van een toneelschrijver en het medium toneel dat het iets teweegbrengt.” Strijards glimlacht. “Dat is een waanzinnige veronderstelling die ik graag intact laat.”

Voor de speellijst van Het Vierde Gezicht, zie: www.toneelgroepjanvos.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden