Zware geestelijke kost is wat passé

Boekverkoper Heerco Walinga en zijn dochter Elise Walinga bij de afdeling christelijke romans in zijn boekwinkel in Ermelo. Beeld Bram Petraeus

De best beoordeelde religie- en filosofieboeken van het afgelopen jaar vallen op door hun toegankelijkheid. De invalshoek is veelal persoonlijk en praktisch.

"Vroeger moest je alles maar snappen als eenvoudige lezer, met moeilijke theologische boeken. Tegenwoordig is het voor de huis-tuin-en-keukenlezer veel toegankelijker geworden."

Met deze woorden omschreef Heerco Walinga, eigenaar van een christelijke boekhandel in Ermelo, vorige week in Trouw de belangrijkste verschuiving die de afgelopen jaren plaatshad in de inhoud van boeken met religie als onderwerp. Zware kost is wat passé, zo vertelde hij. Religieuze boeken zijn steeds toegankelijker geworden.

Bijbel in gewone taal
Als voorbeeld noemde hij 'De Bijbel in gewone taal', een populaire hertaling in eenvoudig Nederlands van de Bijbel. Daarvan gingen er in zijn winkel naar eigen zeggen honderden over de toonbank. Wat Walinga over religieboeken zegt, gaat misschien al langer op voor boeken over filosofie. Denk aan het succes van Filosofie Magazine, het populaire tijdschrift dat inmiddels ruim twee decennia in de schappen staat.

Hoe is het gesteld met de toegankelijkheid van de boeken die het afgelopen jaar de hoogste lof oogsten van de recensenten die op deze pagina's religie- en filosofieboeken bespraken?

Om te beginnen religie. Op het eerste gezicht is de toptien een mix van genres en stijlen: van een vuistdik naslagwerk over de rooms-katholieke kerk ('Het instituut rooms-katholieke kerk') tot een persoonlijke familiegeschiedenis ('God van de gewone mensen'), van een handleiding voor de beginnende kloosterbezoeker ('Eerste hulp bij kloosterbezoek') tot een geschiedkundig werk ('De lange zevende eeuw').

Toegankelijk en anekdotisch
Wat vrijwel alle boeken verenigt is, inderdaad, de grote toegankelijkheid, stellen de critici vast. Neem 'De lange zevende eeuw', volgens de recensenten van deze pagina's het beste religieboek van het jaar. In het boek beschrijft historicus Wim Jurg hoe kerkelijke en wereldlijke leiders in de zevende eeuw grip proberen te krijgen op het in ontbinding verkerende Romeinse Rijk.

Historische kost kan zwaar op de maag liggen. De lezer verdwaalt makkelijk in een discussie voor ingewijden. Bij Jurg is dat niet zo. "Zijn stijl is lichtvoetig en mild ironisch", merkt recensent Sjoerd Mulder op. Dat is niet het enige wat de stijl van het boek in zijn ogen aantrekkelijk maakt. Ook de anekdotische manier van vertellen maakt het werk uitstekend verteerbaar.

Beeld thinkstock

Verbinding tussen groot en klein
Een toegankelijke manier van schrijven en anekdotische stijl komen we vaker tegen. Het gaat ook op voor de nummer twee. 'God van gewone mensen' van chef religie & filosofie van Trouw Emiel Hakkenes. Hij vertelt het grote verhaal van de ontkerkelijking van Nederland aan de hand van een intieme familiegeschiedenis.

Hij is niet de enige aan deze krant verbonden auteur die groot en klein met elkaar verbindt. 'De paus van Amsterdam', de biografie van Huub Oosterhuis door medewerker Marc van Dijk, laat zien hoe in het leven van de 80-jarige ex-priester bijna grotesk aandoende religieus-politieke dromen samengaan met zoiets alledaags als een kinderwens.

Ook de boeken van vaktheologen scoren hoog op de toegankelijksheidsindex. Neem 'Zo zou je kunnen geloven' van VU-theoloog Maarten Wisse. Weliswaar is het boek stilistisch aan de zwakke kant, vond recensent Wolter Huttinga, dat neemt niet weg dat het boek in zijn ogen 'buitengewoon interessant' is. Zeker voor 'zoekende protestanten' en personen die zich 'aan de rand van de kerk dan wel erbuiten' bevinden.

Praktische inslag
Hoe zit het met de toegankelijkheid van het filosofieboek? Hoogst genoteerde filosofieboek van 2014 is in deze kolommen 'Discipline. Overleven in overvloed'. De auteur Marli Huijer is als speler in het Filosofisch Elftal geen onbekende voor de lezer van deze krant. Dit is een boek waarin het ogenschijnlijk kleine thema discipline op een omvangrijke manier wordt uitgewerkt.

Net als bij de geliefdste religieboeken verbindt ook Huijer (in het dagelijks leven bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam) daarbij abstract met concreet, groot met klein. Wat bovendien helpt is haar persoonlijke manier van vertellen. Zo koppelt Huijer haar drang om schoenen te kopen aan discipline. Juist wie bang is om filosofie te lezen, omdat het te zwaar zou zijn, wordt door recensent Peter Henk Steenhuis gerustgesteld. Het boek leest 'als een krant', meent Steenhuis. "De hoofdstukken en paragrafen zijn kort, bevatten de informatie die bij de titel past, en geven antwoord op relevante vragen."

Wat de toegankelijkheid van het gros van de door de recensenten geprezen boeken vergroot is de praktische inslag. Dat geldt voor het boek van Huijer, maar ook voor 'Leven na de dood, dagboek van een rouwproces', 'Het morele brein' en 'Plato in tijden van Photoshop'.

Beeld thinkstock

Eigentijdse problemen
In dat laatste boek laat filosoof Ger Groot, columnist bij deze krant, tal van filosofen als Machiavelli, Kierkegaard en Wittgenstein zich uitspreken over actuele vraagstukken. Het is een lastige doelstelling: tweeënhalve eeuw aan filosofische gedachten projecteren op de eigentijdse problemen. Toch weet Groot, dankzij 'een scherpe blik en een gouden pen', aannemelijk te maken dat een scholasticus als Thomas van Aquino zich niet alleen bezighield met de curieuze filosofische praktijken van zijn tijd, maar tegelijkertijd ook een pleidooi hield voor gevaarlijk denken.

Het doel van dit alles: het denken van de lezer tegen het licht houden. Dat gebeurt ook in 'Het morele brein', een boek dat is opgebouwd uit hoofdstukjes die elk een vraag over ethiek en de hersenen behandelen. 'Wanneer doet iemand iets vreselijks?' en 'Wanneer kun je je gevoel vertrouwen?' - veel praktischer kun je het niet krijgen. Misschien scoort alleen 'Eerste hulp bij kloosterbezoek' hoger, het boek van Jan Willem Wits die een handige gids schreef voor onervaren retraitegangers.

Studieturf
In het licht van de trend die de boekhandelaar uit Ermelo benoemt, is het meest opmerkelijke misschien wel dat er zowel bij de religie- als filosofieboeken een oerdegelijk handboek in de hoogste regionen is terechtgekomen. In het geval van 'Analytische filosofie, een inleiding' gaf recensent Sebastien Valkenberg de potentiële koper zelfs een waarschuwing mee: "Geen boek om van kaft tot kaft tot je te nemen en al helemaal niet in één ruk."

Desondanks plaatste Valkenberg juist deze studieturf op hetzelfde niveau van de evergreen 'Geschiedenis van de filosofie' van Hans Joachim Störig en de geschiedschrijving van Betrand Russell. Het boek ademt degelijkheid, schrijft de recensent, en voorziet in een leemte. Over de als taai en moeilijk bekendstaande analytische filosofie is sinds eind jaren zestig van de vorige eeuw geen goede inleiding meer verschenen.

Er is niet veel wat dit boek bindt met de andere boeken in de top, waarin vooral praktische onderwerpen aan bod komen. De schrijvers van 'Analytische filosofie' zijn in alles het tegendeel van het soort auteurs die, aldus Valkenberg, "te vergelijken zijn met de dominee die als een geestelijk leidsman zegt wat er allemaal niet deugt aan de samenleving en hoe je zou moeten leven'.

Botten en pezen
Wat voor het filosofieboek geldt, gaat ook min of meer op voor dat andere hoog scorende werk, 'Het instituut rooms-katholieke kerk', een uitputtend naslagwerk van 752 pagina's waarin volgens recensent Wolter Huttinga werkelijk alles, maar dan ook echt álles, staat wat er over dit kerkgenootschap te verzinnen valt. Huttinga: "Vraag het maar en het staat er in. Het Nestorianisme? Ja. De vierde kruistocht? Natuurlijk. De missionarissen van Mill Hill? Zeker."

Ook hier springt een zekere taaiheid in het oog, waarin het boek afwijkt van de rest van de religiestapel. Toch wat jammer, zo valt op te maken uit het oordeel van Huttinga: "Je vindt hier wel de botten en misschien zelfs de pezen en het vlees, maar de levendmakende geest is in geen velden of wegen te bekennen."

Trouw tipt

Filosofie:

1. Discipline
Marli Huijer

2. De ziel opnieuw
Renée van Riessen

3. De geest uit de fles
Rienk Vermij

4. Een stok om mee te denken
Coen Simon

5. Leven na de dood
Marc Vandenbossche

6. Wat kunst is
Arthur C. Danto

7. Mijn leven is mooier dan literatuur
Jannah Loontjens

8. Plato in tijden van photoshop
Ger Groot

9. Analytische filosofie
Chris Buskes en Herman Simissen

10. Het morele brein
T.s Tyra

Religie:

1. De lange zevende eeuw
Wim Jurg

2. God van de gewone mensen
Emiel Hakkenes

3. Geloof in de publieke ruimte
Rowan Williams

4. Het kwaad overwinnen met liefde en vertrouwen
Anselm Grün

5. Het instituut rooms-katholieke kerk
Hans Wortelboer

6. Eerste hulp bij kloosterbezoek
Jan Willem Wits

7. Zo zou je kunnen geloven
Maarten Wisse

8. Vrienden met de mammon
Paul van Geest e.a.

9. Samuel Pallache
Mercedes García-Arenal en Gerard Wiegers

10. De paus van Amsterdam
Marc van Dijk

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden