Zwanger van een losse scharrel

De opvallendste debutanten van het afgelopen jaar zijn vrouw. De vrouwen die zij neerzetten zijn ook nogal pittige types.

Tijdschriftredacteur Nicolaas Matsier en criticus Arie Storm hebben ieder voor zich becijferd dat vele honderdduizenden Nederlanders broeden op een carrière als romancier of dichter. Maakt die ambitie hen tot schrijvers? Jannah Loontjens, zelf auteur van vier dichtbundels en twee romans, aarzelt. Blijkens haar onlangs verschenen essay 'Mijn leven is mooier dan literatuur; een kleine filosofie van het schrijverschap' neigt ze ertoe drie tot vier boekpublicaties te beschouwen als het minimum om jezelf 'schrijver' te mogen noemen. Hoewel er vandaag de dag in elke provincieplaats wel een cursus creatief schrijven wordt aangeboden, gaat het in Loontjens' ogen niet om een hobbyachtig tijdverdrijf, maar om een serieuze, van jongs af gekoesterde roeping.

'Schrijver' lijkt dus een eretitel die je moet verdienen. Toch waant menige beginneling zich al een gearriveerd auteur zodra zijn stukje in een literair tijdschrift heeft gestaan. Andere aspiranten profileren zich met een opgave van aanpalende activiteiten en hoedanigheden. Over de debutanten Julia Chavanou, Valerie Eyckmans, Griet Op de Beeck, Elisabeth Steinz en Silvia Toebak vermelden hun uitgevers dat ze ervaring hebben opgedaan in de journalistiek alvorens ze besloten, zoals het van Toebak heet, 'zich fulltime op het schrijven te storten'.

Helpt zo'n voorbereidend traject? Ook daarover heeft Jannah Loontjens een uitgesproken mening. Hoewel ze in haar essay nogal eens teruggrijpt op de filosofische bagage die ze tijdens haar studie vergaarde, ziet ze het lezen als de belangrijkste opstap naar een eigen schrijverschap. En daarbij gaat het niet alleen om 'Kikker en pad', het lievelingsboek van haar kinderjaren, maar vooral om het werk van hoogstaande oeuvrebouwers als Proust, Kafka en Virginia Woolf.

Als literaire schrijfvaardigheid een kwestie is van de kunst afkijken en voorbeelden navolgen tot je bekwaam genoeg bent om je vleugels uit te slaan , vraag je je af wat sommige debutanten in hemelsnaam gelezen hebben voordat ze zelf de pen opnamen. Zo benut Julia Chavanou haar beginnersroman 'Ik moet je iets vertellen' als een vergaarbak voor tenenkrommende clichés. "Ik heb de hoeksteen van de samenleving aan het wankelen gebracht en de grenzen van het gezinsleven getart", bekent Veerle nadat ze op de predictor heeft gezien dat ze zwanger is, maar niet van haar man, om zich vervolgens te kwellen met de vraag of ze het kind wel of niet moet houden. "Ik heb in gevaar gebracht wat ik liefheb en nu moet ik vanuit mijn isolement, waarvan niemand een vermoeden heeft, de centrale spelverdeler zien te blijven en het baken van troost."

Vrouwen die vreemd gaan, het is zo langzamerhand een hot issue, niet alleen in de glossy's maar ook in de literatuur. Daar leidt vrouwelijk overspel lang niet altijd tot de morele dilemma's waaronder Chavanou's heldin gebukt gaat, laat staan tot de zelfmoord die het lot was van negentiende-eeuwse zondaressen als Emma Bovary en Anna Karenina.

'En een nacht', het debuut van Elisabeth Steinz, eindigt net iets anders dan 'Ik moet je iets vertellen'. Hoofdpersoon Isabelle raakt in verwachting van een losse scharrel, maar anders dan Veerle ziet ze er geen been in om het vaderschap stilzwijgend door te schuiven naar haar vaste partner Arjen.

Voordat we bij deze ontknoping zijn beland, schuimen we des nachts met Isabelle, maar zonder de in zoete sluimer verkerende Arjen, internet af op zoek naar mannen die dankzij de webcam van onze heldin de gelegenheid krijgen om haar van top teen te bekijken (al gebiedt de eerlijkheid te vermelden dat daar wel wat tegenover moet staan).

'En een nacht' is aanmerkelijk beter van stijl en spannender van opbouw dan 'Ik moet je iets vertellen', al lijdt Steinz soms onder de handicap dat ze Isabelle's inzichten wil verpakken in ronkende aforismen ('Klaarkomen is wanhopen is loslaten is liefde'). Wat meer humor en wat minder grunbergiaanse bravoure zouden haar boek nog beter hebben gemaakt.

Humor is er volop in Silvia Toebaks 'Een zomer met Kim Bokaviet'. Ditmaal is het podium niet bestemd voor een tobberige dan wel eigenzinnige dertiger, maar voor een niet al te prettig gestoord type. De dranklustige en vrijgezelle Kim laat haar oog vallen op de vriend van haar nieuwe buurvrouw en zet alles op alles om hem aan de haak te slaan. Jammer voor haar dat er geen betere bedgenoot in zit dan een van zijn foute vrienden, en dat ze lelijk in de problemen raakt omdat ze tijdens de zorg voor buurvrouws kanariepiet buurvrouws huis kraakt en het interieur grondig verpest.

Een en ander speelt zich af in de Amsterdamse wijk De Baarsjes, om precies te zijn in de weinig avontuurlijke Marco Polostraat. "Als Marco Polo wist waar zijn naam voor is gebruikt, had hij al die ontdekkingen niet gedaan", aldus Kim in een van de vele laconieke terzijdes die hier zorgen voor het zout in de pap, al mogen de hilarische verwikkelingen er ook zijn.

Vergelijkbare situaties en een dito personage vormen de kernbestanddelen van Valerie Eyckmans' vlotjes gestileerde roman 'Verloren maandag'. Alleen is Eyckmans' Eva een stuk minder onschuldig, want beter toerekeningsvatbaar dan Toebaks Kim.

Ze is wat je noemt een bitch en wil dat weten ook. Het kantoor waar ze als uitzendkracht werkt, wordt dankzij haar vileine streken een slagveld van gebroken relaties en beschadigde reputaties. Ze houdt het met vele mannen, tot aan haar stiefvader toe, maar is bereid noch in staat om zich aan één enkele te binden. Emotionele verwaarlozing door moederlief is daar niet vreemd aan, en voldoende aanleiding om Eva diep neer te laten zien op het conventionele geluk van huisje, boompje, beestje.

Dat laatste stoort wel een beetje. Natuurlijk is er geen wet die verbiedt om een onsympathiek personage de hoofdrol toe te bedelen, maar wat je dan toch graag wilt zien is dat er enige afstand tot zo'n heldin wordt genomen. In het aan Eva toebedeelde relaas is het zelfgenoegzaamheid troef en zelfrelativering nul, wat het kennelijk satirisch bedoelde geheel nogal vlak maakt.

Emotionele verwaarlozing, maar dan veel dramatischer qua gevolgen, bepaalt de handeling van Griet Op de Beecks 'Vele hemels boven de zevende'. Tijdens een feestmaal ter ere van haar moeder spreekt Elsie de jarige publiekelijk aan op de behandeling van Elsie's zus Eva, het lelijke eendje van de familie dat nooit een zwaan is geworden en daar door mama telkens aan herinnerd wordt. Vader Jos, sinds jaar en dag stevig aan de drank, zit erbij en houdt zijn mond. Een paar weken later maakt Eva een eind aan haar leven.

Aan deze climax gaat het nodige vooraf. Elise (ook zij!) raakt betrokken in de tsunami van een buitenechtelijke affaire. Jos stelt zich tevergeefs teweer tegen het schuldgevoel dat hem achtervolgt sinds hij met zijn dronken kop achter het stuur is gaan zitten en zo een neefje een blijvende handicap heeft bezorgd. En Elsa's puberdochter Lou is het mikpunt van pesterijen door haar klasgenoten.

Het klinkt alles heel eigentijds, heel actueel en heel herkenbaar. Maar, zoals Jannah Loontjens niet moe wordt te betogen, literaire kwaliteit is niet recht evenredig met de hoeveelheid werkelijkheid die een roman uitserveert. "Het gaat om de blik waarmee de gebeurtenis bekeken en ontleed wordt die bepaalt of iets literair is of niet."

Griet Op de Beeck blijft in het door haar gearrangeerde familiedrama te dicht bij de realiteit, waardoor het te veel weg krijgt van een soap.

Hoewel geen van de hier besproken debuten perfect is, steken die van Elisabeth Steinz en Silvia Toebak toch boven de grauwe middelmaat uit.

Dankzij hun uitgekiende dosering van tragikomische en groteske effecten, hun pittige verteltoon en hun gevoel voor ironie nemen ze zoveel afstand van de alledaagse gemeenplaatsen dat het voor de lezer een genoegen wordt om die gemeenplaasten alsnog te kunnen bezien.

Maar dan gewapend met hun frisse blik.

Jaap Goedegebuure

Jannah Loontjens: Mijn leven is mooier dan literatuur. Een kleine filosofie van het schrijverschap. Ambo, Amsterdam; 184 blz. euro 18,95

Julia Chavanu: Ik moet je iets vertellen. Prometheus, Amsterdam; 120 blz. euro 15,-

Elisabeth Steinz: En een nacht. De Bezige Bij, Amsterdam; 240 blz. euro 17,90

Silvia Toebak: Een zomer met Kim Bokaviet. Nieuw Amsterdam, Amsterdam; 189 blz. euro 17,95

Valerie Eyckmans: Verloren maandag. Podium, Amsterdam; 192 blz. euro 17,50

Griet Op de Beeck: Vele hemels boven de zevende. Prometheus, Amsterdam; 349 blz. euro 19,95

De drankzuchtige en vrijgezelle Kim laat haar oog vallen op de vriend van haar nieuwe buurvrouw.

Actueel en herkenbaar zijn is niet genoeg, het gaat om de blik waarmee de werkelijkheid wordt bekeken en ontleed

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden