Zwaaien met een Duitse vlag. Wie durft?

nationalisme | Tijdens het WK in 2006 voelden fans van Die Mannschaft zich voor het eerst vrij om voluit met Duitse vlaggen te zwaaien. Maar door bewegingen als Pegida en AfD hebben zwart-rood-gouden vlaggen weer een nationalistische bijsmaak gekregen.

Hoe een sportevenement een land kan veranderen. Vandaag precies tien jaar geleden toverde het WK voetbal Duitsland om in een cool, kosmopolitisch land, een vrolijke gastheer van het voetbaltoernooi, met zwart-rood-gouden vlaggetjes op de wangen van haar volk. En vooral: een land dat zichzelf opnieuw uitvond. Vier weken lang scheen de zon, vloeide het Duitse bier en stond de 'Fanmeil' in Berlijn, de strook tussen Brandenburger Tor en de Siegessäule in Tiergarten voor het eerst vol met honderdduizenden uitgedoste fans die op grote schermen wedstrijden volgden.

'Deutschland. Ein Sommermärchen', werd het in Duitsland georganiseerde WK vrijwel direct bestempeld door de Duitse pers, als een knipoog naar het satirische heldendicht 'Deutschland. Ein Wintermärchen' van de Duitse schrijver Heinrich Heine. 'Sinds de Val van de Muur was er geen groter feest dan nu', schreef weekblad Der Spiegel destijds.

Zelfs het resultaat, de derde plek na een verloren halve finale tegen Italië, is volgens Die Zeit perfect. Duitsers kijken nu met een gevoel van melancholie terug op het WK en dat was niet gebeurd als Die Mannschaft het tot wereldkampioen had geschopt. Het 'grote verliezen' hoort bij het verhaal over die zomer. 'Kijk eens, was de boodschap: wij Duitsers hoeven niet altijd de eerste te zijn. Wij zijn ook blij met de derde plek', aldus de weekkrant. De wereld sloot Duitsland, vrijwel altijd succesvol maar nooit geliefd, voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog in de armen.

Maar het verrassendste onderdeel van het zomersprookje was niet die derde plek of de goede organisatie. Het was het gevoel van trots over het Duitse elftal, dat na decennia van cynisch efficiëntievoetbal eindelijk attractief speelde, en dat die trots mocht worden getoond aan de hand van nationale symbolen. Eindelijk was het oké om een Duitse vlag voor het raam te hangen. Fanshops lagen vol met Duitse vlaggen, Duitslands grootste krant Bild deelde gratis vaantjes uit.

Dat gaf een enorm gevoel van opluchting, vertelt Walter Schmidt (51), schrijver en geoloog uit Saarbrücken die onlangs een groot opiniestuk schreef over het gebruik van nationale symbolen en het EK dat morgen in Parijs begint. "Er heerste een ontspannen sfeer. We mochten het Duitse elftal ineens steunen met zwart-rood-gouden vlaggen zonder dat het iets te maken had met trots op Duitsland zelf." Schmidt vond destijds een Duits vlaggetje aan de oever van de Rijn en hing het na lang twijfelen maar aan zijn balkon. "Ik voelde intern het conflict dat ik het elftal wilde steunen maar niet het land. Gelukkig was het een klein vlaggetje."

Niet op straat vieren

Tot 2006 waren nationale symbolen taboe. "Als kind had ik geen Duitse vlag en overwinningen van het Duitse elftal in de jaren zeventig vierden we niet op straat", vertelt de schrijver. Blijdschap was er binnenshuis, zonder zwart-rood-goud. Dat had alles te maken met de Tweede Wereldoorlog en het gebruik van nationale identificatie door Adolf Hitler, zegt professor sociaalpsychologie Ulrich Wagner van de universiteit van Marburg. Het schuldgevoel over de oorlogsmisdaden en vooral de angst dat het weer fout zou gaan, maakte het zwaaien met de Duitse vlag haast vies.

Het WK 2006 was het keerpunt. Eindelijk werd voetbal eens niet vermengd met politieke gesprekken en konden Duitsers het schuldgevoel over de oorlog van zich afschudden. De luchtige omgang met nationale symbolen kreeg in Duitsland de naam 'partypatriottisme'.

Wat is er tien jaar later van het zomersprookje overgebleven? Afgelopen herfst werd Duitsland al opgeschrikt door de onthulling van Der Spiegel dat de Duitse voetbalbond het WK van 2006 waarschijnlijk met steekpenningen naar Duitsland haalde. Heeft ook het zwaaien met de Duitse vlag komende zondag tijdens de wedstrijd Duitsland - Oekraïne zijn onschuld verloren? Commentaren in kranten en op blogs verraden van wel. 'Waarom Duitse vlaggen tijdens het EK weer pijnlijk zijn geworden', luidt de kop boven een artikel van de jonge blogger Frieder Krauss. Schrijver Schmidt zette boven zijn opiniestuk in het Flensburger Dagblad 'zwart-rood-moeilijk'.

Beide auteurs leggen hetzelfde verband: de opkomst van anti-islambeweging Pegida en de rechts-populistische partij Alternative für Deutschland maakt het ingewikkeld om argeloos een Duitse vlag op je wang te schilderen. Op maandagavonden in Dresden zwaaien aanhangers van Pegida immers met Duitse vlaggen. En in oktober haalde AfD-prominent Björn Höcke tijdens een talkshow op tv een Duits vlaggetje uit zijn binnenzak om het vervolgens over zijn stoelleuning te draperen. 'Om te bewijzen dat AfD luistert naar de stem van het volk.' Ook sprak hij over 'duizend jaar Duitsland', voor velen een duidelijke verwijzing naar het Derde Rijk van de nazi's, dat volgens Hitler duizend jaar zou bestaan.

"Duitse vlaggen worden tegenwoordig weer op een andere manier ingezet", zegt professor Wagner. Op de manier waarvoor veel Duitsers tot 2006 zo bang waren: nationalistisch en als instrument om andere groepen 'die er niet bij horen' buiten te sluiten. "Het EK valt nu samen met de komst van veel buitenlanders naar Duitsland. AfD verbindt die twee aan elkaar."

Daarmee doelt de sociaalpsycholoog op de opmerking van AfD-vicevoorzitter Alexander Gauland, die eind mei tijdens een podiumdiscussie zei dat veel mensen de half-Ghanese maar in Duitsland geboren Jerome Boateng misschien wel een goede voetballer vinden, maar: 'ze willen een Boateng niet als buurman'. Zijn opmerking past volgens Wagner goed bij het nieuwe economische nationalisme van AfD en Pegida. "We willen Boateng alleen omdat hij goed kan voetballen en we willen alleen die vluchtelingen die we ergens voor kunnen gebruiken, is hun gedachte."

Hij en andere sociale wetenschappers, zoals Wilhelm Heitmeyer van de universiteit Bielefeld, zijn eigenlijk blij dat Duitsers zich weer beginnen te realiseren dat het gebruik van nationale symbolen niet onschuldig is. Heitmeyer moest in 2006 al niets van de term partypatriottisme hebben. "De kern van patriottisme is net als bij nationalisme gerichtheid op het eigen land." Wagner nuanceert: "Patriotten kunnen zich ook sterk identificeren met democratische principes als gelijkheid. Nationalisten identificeren zich zo met hun land dat ze andere landen minder goed vinden."

Uit onderzoek onder voetbalfans blijkt echter dat die twee vaak in elkaar overgaan. De Berlijnse sociaalpsycholoog Dagmar Schediwy ondervroeg voor haar boek 'Helemaal ontspannen in zwart-rood-goud?' Duitse fans op straat bij wedstrijden van Die Mannschaft tijdens WK 2006, EK 2008 en WK 2010. Waarom stonden ze daar in volle uitdossing op de Fanmeil hun elftal aan te moedigen? Niet om de lol, luidt haar conclusie.

Fans verlangden er vooral naar om samen onderdeel uit te maken van Duitsland en dat te demonstreren. Gevoelens van vaderlandsliefde en nationale trots werden tijdens de toernooien als steeds normaler ervaren, schrijft Schediwy. 'Duitsland is ons land. En op zijn land is men trots', zei een vrouwelijke fan onomwonden. Wat volgens de psycholoog hielp was dat media het uitdragen van nationale sentimenten niet langer tot taboe maakten, maar zelfs begroetten.

Wat is er eigenlijk erg aan een gevoel van trots op zijn land tijdens een voetbaltoernooi? Gaat zo'n WK-hype niet ook weer gewoon voorbij? Ja, het gevoel van nationale trots wordt iets minder na de vier weken van het toernooi, denken de wetenschappers. Maar een langlopende studie van de universiteit Bielefeld toont ook aan dat ondervraagden na het WK van 2006 nationalistischer waren ingesteld dan ervoor. Dat komt volgens Schediwy doordat patriottisme zich tijdens een voetbaltoernooi tegen andere landen richt (de landen waar Duitsland tegen moet spelen) en daarmee nationalisme uitlokt.

En nationalistische symbolen als de Duitse vlag, zo toont een studie van onder andere Wagner uit 2012 aan, zetten mensen met sterke patriottische neigingen eerder aan tot xenofobie en het buitensluiten van andere groepen. Zo draaien de wetenschappers het om: de anti-immigrantenstemming en de populariteit van AfD en Pegida kunnen volgens hen een gevolg zijn van de sterkere nationalistische gevoelens sinds 2006. Is het toeval dat het boek 'Deutschland schafft sich ab' (Duitsland schaft zich af) met zijn kritiek op de Duitse immigratiepolitiek direct na het WK 2010 zo'n succes werd?, vraagt Schediwy zich in haar boek af.

Maar wacht even, schminken Nederlandse fans zich niet ook oranje bij WK's en EK's? En plakten ze in 2006 niet overal rode, witte, blauwe en oranje wuppies? Reageren Duitsers met andere woorden niet overgevoelig op een vrij normaal fenomeen? Nee, zegt Wagner. "Voor Duitsland is een sterk gevoel van nationalisme gevaarlijker dan voor landen als Nederland of Frankrijk." In Duitsland wordt het staatsburgerschap namelijk vooral gedefinieerd door de vraag waar je voorouders vandaan komen, dus of eerdere generaties ook Duits waren. In landen als de VS, Groot-Brittannië en Nederland is dat minder, zegt Wagner. Daar telt bijvoorbeeld ook zwaar mee in welk deel van het land je bent opgegroeid. Als het begrip staatsburgerschap sterker wordt bepaald door genetische afkomst, dan heeft nationalisme volgens Wagner negatievere effecten.

Verbroederen

Hoewel AfD en Pegida met hun anti-immigratieroep polariseren, kan het komende EK toch ook tijdelijk verbroederen als Die Mannschaft goed presteert, denkt de professor. En die Duitse vlaggen? Niet alle voetbalfans zullen even terughoudend zijn als wetenschappers zoals hij, beseft schrijver Walter Schmidt. Er zal op straat en op de tribunes heus wel zwart-rood-goud te zien zijn. Zelf zal hij geen vlag kopen of op zijn wang verven. "Ik laat de Duitse vlag voor aanhangers van AfD en Pegida." Het is de trieste conclusie die hij heeft getrokken. Maar volgen zal hij het toernooi wel. 'Het blijft toch een mooi spelletje.'

'Voor Duitsland is een sterk gevoel van nationalisme gevaarlijker dan voor landen als Nederland of Frankrijk'

De bewoners van dit huis in Maubach waren in 2014 helemaal klaar voor het WK.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden