Analyse

Zuma’s nacht van de lange messen brengt onzekerheid in Zuid-Afrika

De inmiddels ontslagen minister Pravin Gordhan in gesprek met journalisten, een paar dagen geleden. Beeld AFP
De inmiddels ontslagen minister Pravin Gordhan in gesprek met journalisten, een paar dagen geleden.Beeld AFP

De Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma ontslaat zijn derde minister van Financiën in anderhalf jaar tijd. Hij heeft eindelijk controle over het ministerie. Tot angst en woede van veel inwoners van het land.

President Zuma heeft de gewoonte zijn meest omstreden beslissingen pas laat in de avond bekend te maken. Na de journaals en de deadlines van kranten, alsof hij denkt dat de ophef in het land dan sneller overwaait.

Donderdag iets voor middernacht deelde Zuma mee dat hij de populaire minister van Financiën Pravin Gordhan en diens staatssecretaris Mcebisi Jonas heeft ontslagen. De president van Zuid-Afrika is daartoe bevoegd zonder overleg met het parlement. Zuma verwijderde ook vier andere ministers uit zijn kabinet en verwisselden nog eens vier anderen van departement. Zo neemt Malusi Gigaba, tot gisteren minister van Binnenlandse Zaken, het roer over op Financiën.

Patronage

Dat Zuma afwilde van Gordhan en Mcebisis was bekend. De twee probeerden het Zuid-Afrikaanse overheidstekort binnen de perken te houden en hielden de hand op de knip. Zuma wil juist geld uitgeven, om zo de tanende populariteit van de regeringspartij ANC op te vijzelen. En om zijn eigen patronagenetwerk tevreden te houden. Dankzij deze interne corruptiestructuur heeft Zuma zoveel macht binnen het ANC dat hij ondanks zijn landelijke impopulariteit alsmaar als president kan aanblijven.

Op sociale media werd zijn besluit vrijdagochtend niet gewaardeerd. Want niet alleen bewijst Zuma met het ontslag van Gordhan dat hij vast van plan is meer geld uit te geven dan goed is voor de economie en dat hij een bij uitstek niet-corrupte minister weinig lijkt te waarderen, ook toont het aan dat Zuma niet van zijn fouten in het verleden lijkt te willen leren.

Anderhalf jaar geleden ontsloeg hij ook al een gewaardeerde minister van Financiën, Nhlanhla Nene, omdat die zich verzette tegen de door Zuma verlangde overheidsuitgaven – onder meer een peperduur kernenergieproject. Het stortte Zuid-Afrika in economische chaos. Die was zo groot dat Zuma werd gedwongen de opvolger van Nene al na enkele dagen weer te ontslaan en Gordhan te installeren – iemand waarvan de markten zeker wisten dat hij Zuma niet klakkeloos zou gehoorzamen.

Staande ovatie

Gordhan probeerde anderhalf jaar lang het economische vertrouwen in Zuid-Afrika terug te winnen. Met succes. Maar daarmee zat hij Zuma in de weg. Zo ging hij bijvoorbeeld de strijd aan met de nauw aan Zuma verbonden corrupte zakenfamilie Gupta. Niet voor niets kreeg Gordhan woensdag op de begrafenis van anti-apartheidsheld Ahmed Kathrada een staande ovatie. Zuma was op verzoek van de familie niet uitgenodigd. Oud-president Kgalema Motlanthe las er nog eens de brief voor waarin Kathrada, vlak na het ontslag van minister Nene, Zuma had opgeroepen af te treden als president.

Gordhans verwijdering deed de Zuid-Afrikaanse munt onmiddellijk kelderen. En het land lijkt een al twee jaar dreigende afwaardering tot junkstatus door kredietbeoordelaars nu echt haast niet meer te kunnen ontlopen. Het bedrijfsleven zal uiterst bezorgd zijn over de politieke instabiliteit.

Ook politiek zal het spannend worden. De oproep aan vice-president Cyril Ramaphosa om eindelijk eens op te staan tegen Zuma klonk luid vrijdag. En secretaris-generaal van het ANC Gwede Mantashe zei voor het eerst dat het bestuur van de partij niet unaniem achter een beslissing van Zuma stond.

Overlevingskunstenaar

Zuma nam een gok. Maar hij staat bekend een politieke overlevingskunstenaar. Hij ontsloeg naast Gordhan ook de ministers die eind vorig jaar tevergeefs probeerden binnen het kabinet een opstand tegen hem te ontketenen. Zuma heeft zich nu sterker dan ooit omringd met loyalisten. Daarmee probeert hij de rest van zijn termijn als president veilig te stellen en ervoor te zorgen dat hij eind dit jaar invloed kan uitoefenen bij de verkiezing van zijn opvolger als leider van het ANC.

Dat is belangrijk omdat er nog altijd 700 corruptieaanklachten boven Zuma’s hoofd zweven. Oppositieleider Mmusi Maimane zei direct na het ontslag van Gordhan: “De president heeft opnieuw laten zien dat hij geen enkele interesse heeft in de toekomst van ons mooie land. Hij laat zich leiden door degenen die zichzelf willen verrijken ten koste van de armen en werklozen.” Zuma lijkt daar nu alle de ruimte voor te krijgen, de sleutel van de schatkist is immers opeens in handen van een trouwe aanhanger. Dat wil zeggen: als hij daadwerkelijk zijn politieke gok overleeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden