'Zuiverheid is het gevaarlijkste woord op deze planeet'

AMSTERDAM - Een satelliettelefoon met fax voor het filmfestival, generators voor radiostation Zid en whisky plus sigaretten voor kunstenaars in Sarajevo zijn wel het minste waarmee Nederlandse collega's kunnen doorbreken wat Salman Rushdie 'de samenzwering van het zwijgen' noemt. Op een bijeenkomst woensdagavond in de ambtswoning van de Amsterdamse burgemeester Van Thijn stelden Rushdie, Gyorgy Konrad, minister D'Ancona van cultuur, Adriaan van Dis, Margriet de Moor, VVD-fractievoorzitter Bolkestein en veertig andere intellectuelen hun eigen machteloosheid omtrent de oorlog in Bosnie op de proef.

Rushdie, door Iraanse scherpslijpers met de dood bedreigd, is een 'issue op zich' aldus Van Thijn, maar Rushdie ziet zijn zaak onlosmakelijk verbonden met het lot dat de kunstenaars en andere inwoners van Sarajevo wacht in de oorlog van de 'zuiveraars'. Niet minder belangrijk dan zijn - onaangekondigde - aanwezigheid was die van Haris Pasovic, directeur van het filmfestival in Sarajevo, die overigens bij zijn aankomst een avond eerder ondanks een invitatiebrief op Schiphol door de marechaussee in het asielzoekershotel was gestopt. Met de Hongaarse schrijver Gyorgy Konrad, tot voor kort voorzitter van de internationale schrijversbond PEN, waren zij op de bijeenkomst eregast. “Alles wat we doen is te weinig en te laat”, zei Van Thijn, “maar al was dit maar een daad van solidariteit, dan zouden we het er al niet om moeten laten.”

Rushdie had zich afgevraagd of zij die lijden wel enig belang hebben bij deelname aan dit soort evenementen door mensen zoals hij. “Maar Haris Pasovic heeft me op het hart gedrukt hoe wezenlijk het voor de mensen in Sarajevo is om zich verbonden te voelen met de internationale gemeenschap.” Hij voelt verwantschap met het vroegere “Sarajevo van de geest, waar de wereld van de moslims het stadium van de seculariteit bereikt had. Onder de moslims en ook bij andere religies worden progressieve mensen bedreigd door de 'zuiveraars' die hun eigen principes heilig verklaren. 'Zuiverheid' is het gevaarlijkste woord op deze planeet. When purity comes, Auschwitz follows (wanneer zuiverheid op het toneel verschijnt, komt Auschwitz er achteraan). Wat we nodig hebben is onzuiverheid, viezigheid, frictie, turbulentie. De zuiveraars willen een homogeen, gestroomlijnd eenrichtingsverkeer, terwijl cultuur verandering en vernieuwing nodig heeft.” Rushdie erkende dat Sarajevo in letterlijke zin natuurlijk te veel smerigheid kent, maar zei de stad te willen eren om haar volharding in onzuiverheid. “Sarajevo is een voorpost van de toekomst: vrijheid of katastrofe. Als daar het terrorisme niet wordt gestopt, slaat het ook elders toe. Het zit in de natuur van het terrorisme dat het zich bij succes herhaalt.”

Haris Pasovic voelde zich in het begin wat ongemakkelijk, in de zaal vol kroonluchters en pluche stoeltjes in Van Thijns ambtswoning. “Is het geen tijdsverspilling? Ik heb zoveel te doen in Sarajevo. Het is toch een beetje luxe om eruit te gaan, mensen te ontmoeten die niet uit Sarajevo komen, iets te eten wat niet van een hulporganisatie komt.” Hij was toch gekomen. “Niet om u te vertellen dat we als joden, moslims, christenen, ongelovigen in Sarajevo proberen te overleven, dat telt blijkbaar niet meer. Maar om twee feiten kan ik niet heen. Dat aan het eind van de twintigste eeuw een grote Europese stad in het hart van Europa al twintig maanden belegerd wordt. En dat de genocide doorgaat. We hebben geen tijd om te huilen, of uit de werkelijkheid te vluchten in postmodernisme. Op een bepaalde manier hebben we ons zelf maar bevrijd, door overeind te blijven, met ons filmfestival bijvoorbeeld. Vrijheid is turbulentie, zoals Rushdie zegt, in dat opzicht zijn we in Sarajevo vrij. Maar vrijheid is ook beweging. En die vrijheid mist Sarajevo.”

Maar misschien willen we toch weten hoe je dat dan doet, overleven? “Er is voedsel, maar zoveel is zo duur, een pak koffie kost zwart veertig Duitse mark. De tuinen, de parken zijn leeggehaald voor brandstof. Weet u wat u kunt doen om ons te helpen? Laat Greenpreace honderdduizend planten en struiken sturen, en volgend jaar opnieuw, als we ze weer gekapt hebben. Prioriteit nummer nul is energie: elektriciteit, gas, olie, generators. In ziekenhuizen zijn operaties verricht bij -17C, de handen van de dokters bevriezen maar ze moeten doorgaan, ook als de generator uitvalt, de batterijen voor de zaklantaarns op zijn, uren in het donker. Wilt u een sick joke horen? Wat is het verschil tussen Auschwitz en Sarajevo: in Auschwitz was er gas, in Sarajevo hebben we het hartstikke nodig. Sorry, deze grap werd u gepresenteerd door de inwoners van Sarajevo.”

Na voedsel en medicijnen noemde Harovic cultuur als derde prioriteit. “Er is een dikke muur om ons heen gebouwd. De Verenigde Naties lieten niet toe dat Vanessa Redgrave en andere filmacteurs ons kwamen opzoeken. We vroegen niet om het bombarderen van de artillerie rond de stad, we vroegen alleen maar mensen toe te staan om bij ons te zijn. Je kunt niet zeggen: kom er toch gezellig bij. Maar we hebben mensen zo bitterhard nodig: voor optredens, gastcolleges, concerten. Als er nu eens driehonderd tegelijk komen, zou de VN hen weigeren? En als ze dan voedsel meenemen, sigaretten, whisky ...” Het plan om Sarajevo tussen Antwerpen en Lissabon te wringen als Europese culturele hoofdstad voor twee maanden wijst hij toch liever af: “Dat is niets anders dan je handen in onschuld wassen.”

Volgens Gyorgy Konrad zijn symbolische daden belangrijk, “maar als het schip weg is blijft er nog altijd de situatie zoals die er was.” Hij pleitte er voor dat het Bosnische parlement eerst het plan Owen-Stoltenberg tot opdeling van de gebieden tekent om het doden te stoppen. “Ik begrijp de trots van de slachtoffers om te lijden, het is de enige manier om zelfbewust te blijven. Maar is het toch niet beter verder te kijken en een min of meer rationele oplossing te kiezen?”

Rushdie reageert op Konrad: “Ik zit me af te vragen: ben ik het met u eens? Nee, denk ik. De Verenigde Naties hebben Sarajevo al tot 'save haven' uitgeroepen. Waar is die dan? Waarom zouden we moeten geloven dat de wil in de VN om die veiligheid te bewaken er ook echt is? We kunnen Sarajevo nog niet het minimum aan bescherming bieden, dus hebben ze het recht om niet voor opdeling te kiezen. Waarom zou dat fout zijn? Het is simpelweg hun keus.”

De uit het voormalige Joegoslavie afkomstige filosoof Nenad Fiser, nu verbonden aan de Utrechtse universiteit, wees op het gevaar van dit soort discussies, waardoor veel initiatieven niet tot stand komen. “We praten op verschillende niveaus. Alles draait om politiek, maar als je steeds van cultuur naar politiek switcht heb je het alleen nog over politieke impact en niet over mensen helpen te overleven.”

Van Dis, Pamela Koevoets, Bert Schierbeek, bestuursvoorzitter Jan Karel Gevers van de Universiteit van Amsterdam, Odile Chenal van de Europese Culturele Stichting, ze kregen tenslotte waar ze om vroegen: suggesties wat schrijvers en kunstenaars kunnen doen. Hun geld mocht meteen in een bruine enveloppe.

Nenad Fiser vraagt om boeken voor de opbouw van de verwoeste bibliotheek van Sarajevo, journalisten uit voormalig Joegoslavie in de stichting Press Now om generators en uitrusting voor radiostation Zid in Sarajevo, toestemming voor transport ook van de vele apparatuur die de Ikon al verzameld heeft. De Ex-Yu-PEN vraagt om kantoorruimte in Nederland en om overlevingspakketten voor schrijvers in Sarajevo: boeken, pennen, papier, tabak, koffie.

En Haris Pasovic, die eigenlijk een 'permanente culturele luchtverbinding' wil, een corridor om mensen en materiaal te kunnen overvliegen, werd niet helemaal teleurgesteld: de gemeente Amsterdam geeft hem een satelliettelefoon met draagbaar faxapparaat en betaalt de gespreks- en faxkosten, zo'n vijftigduizend gulden per jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden